İlk Söylemin Statüsü
Bir kişi bize bir cümle kurduğunda ilk anda bildiğimiz şey, yalnızca o cümlenin kurulmuş olduğudur. Cümlenin bir sorun tanımı, yardım talebi, şikâyet, hüküm, korku, soru veya açıklama olduğunu peşinen kabul edemeyiz. “Patronum narsist”, “eşim beni sevmiyor”, “bu ülkede hiçbir şey düzelmez” ya da “dünya adaletsiz” gibi ifadeler kendilerini bir problem tanımı gibi sunabilir; fakat bu görünüm, onların gerçekten hangi işlevi gördüğünü henüz göstermez.
İlk söyleme gelene kadar anlatılmış olan sahne de cümlenin anlamını otomatik olarak garanti etmez. Uzun bir işyeri anlatısının ardından “patronum narsist” denmiş olması, önceki olayların zorunlu olarak bu sonuca çıktığı anlamına gelmez. Son adlandırma, kendisinden önce anlatılmış olayları geriye doğru yeniden düzenleyebilir. Toplantıda söz kesilmesi, emeğin sahiplenilmesi, eleştiriye verilen tepki veya görev dağılımındaki eşitsizlik, “narsist” sözcüğü söylendikten sonra aynı kişilik kategorisinin kanıtları gibi görünmeye başlayabilir. Oysa adlandırma geçici olarak askıya alındığında bunların farklı nedenlere, farklı ilişkilere ve farklı müdahale ölçeklerine ait olabileceği yeniden görülebilir.
Bu nedenle ilk söylemin içeriği ile söyleme eyleminin işlevi birbirinden ayrılmalıdır. “Dünya çok adaletsiz” içerik bakımından dünyaya ilişkin genel bir hükümdür. Fakat söyleyiş bakımından “başına geleni anlatmak istiyorum”, “bunun neden olduğunu anlamıyorum”, “birinin bunun haksız olduğunu kabul etmesini istiyorum”, “ne yapabileceğimi bilmiyorum” veya yalnızca “çok öfkeliyim” anlamına gelebilir. İçeriğin biçiminden hareketle söylemin işlevini belirlemek, yöntemin daha ilk anda kişinin yerine karar vermesi olur.
İlk cümleyi daha uzun bir anlatıyla açmak daha fazla veri sağlayabilir, fakat uzun anlatı ilk cümlenin daha doğru biçimi değildir. Kişi anlatıyı genişletirken seçer, sıralar, gerekçelendirir ve kimi zaman başlangıçtaki kategorisini savunacak örnekleri öne çıkarır. Bu nedenle ilk söylem ile sonraki açımlama birbirinin yerine geçirilmemelidir. İkisi ayrı veri katmanları olarak korunmalıdır. Asıl soru, açımlamanın ilk söylemi doğrulayıp doğrulamadığından önce, onunla arasındaki ilişkinin ne olduğudur: İlk kategori hangi unsurları topluyor, hangilerini dışarıda bırakıyor ve anlatı genişledikçe başlangıçta görünmeyen hangi meseleler ortaya çıkıyor?
Adlandırmanın anlatıdan önce veya sonra gelmesi de aynı epistemik durumu yaratmaz. “Patronum narsist” cümlesi önce kurulmuşsa sonraki anlatının bu kategori tarafından seçilip düzenlenmesi mümkündür. Uzun bir olay anlatısının sonunda aynı hükme varılmışsa kategori başka bir oluşum yolu izlemiştir. Bu farklardan hiçbiri hükmün doğruluğunu tek başına belirlemez. Yalnızca adlandırmanın deneyimin kurulmasındaki yerini anlamamıza yardım eder.
Yöntemin amacı ilk söylemin altında saklanan “gerçek problemi” keşfetmek değildir. Böyle bir varsayım, dinleyeni daha baştan kişinin göremediği hakikati bilen uzman konumuna yerleştirir. İlk söylem, problemin olası kuruluşlarından biri olabilir; bazen de ortada henüz problem olarak kurulması gereken hiçbir şey olmayabilir. Kayıp, çatışma, öfke, belirsizlik, arzu, hüküm veya basit bir gözlem, sırf dile getirildi diye çözülmesi gereken bir probleme dönüştürülmemelidir.
Aynı nedenle her söylemi açmak da gerekmez. “Maaşım üç aydır ödenmiyor” gibi bir ifade bazı bağlamlarda problemi ve müdahale noktasını yeterince açık biçimde gösterebilir. Burada zorla daha derin psikolojik veya teorik bir bağlam aramak yöntemin kendi varlığını haklı çıkarmak için sorun üretmesi anlamına gelir. Bağlam açma pratiği gerektiğinde “bu ifade şu anda yeterince açık” diyebilmelidir.
Bu düğümün çalışma ilkesi bu nedenle şimdilik şöyle kurulabilir:
İlk söylemi problem, neden, belirti veya çözüm talebi olarak peşinen sınıflandırma. Onu kendi ilk statüsünde koru; sonraki açımlamanın onu nasıl desteklediğini, dönüştürdüğünü veya parçaladığını izle. Ancak bundan sonra ortada problem olarak kurulması gereken bir şey bulunup bulunmadığını sor.
Bu ilk aşamada cevaplanması gereken şey “gerçek sorun nedir?” değil, daha sınırlı bir sorudur: Bize ne söylendi ve biz söylenene henüz ne ekledik?
Yöntem Notları / Düğüm 01.
