Evrim kelimesi gündelik dilde neredeyse her değişimin adı haline geldi. Bir şirketin logosu değişiyor, “marka evrim geçiriyor” deniyor; telefonların biçimi değişiyor, “teknolojinin evrimi” deniyor; bir insan yıllar içinde başka türlü düşünmeye başladığında bile aynı kelime kullanılabiliyor. Bu kullanım bütünüyle anlamsız değil, ama biyolojik evrim bundan daha dar ve daha güçlü bir iddiada bulunur. Bir canlının hayatı boyunca değişmesini değil, canlı popülasyonlarında kalıtsal özelliklerin nesiller boyunca değişmesini anlatır. Birey büyür, öğrenir, yaralanır, güçlenir, yaşlanır; popülasyon ise kuşaklar boyunca evrimleşir.
Bu ayrım küçük görünür ama evrimin neyi açıkladığını anlayabilmek için gereklidir. Soğuk bir bölgede yaşayan bir hayvan hayatı boyunca daha kalın bir kürk üretmeye çalışarak soyunu değiştirmez. Bir zürafa dallara ulaşmak için boynunu uzattıkça yavrularının boynu uzamaz. Canlıların ihtiyaçları gelecekte gerekli olacak genetik değişiklikleri sipariş etmez. Popülasyonda zaten farklılıklar vardır; yeni farklılıklar da sürekli ortaya çıkar. Çevre değiştikçe bu farklılıkların sonuçları değişir. Bir özellik belirli koşullarda sahibinin daha fazla soy bırakmasına katkıda bulunabilir, başka koşullarda hiçbir avantaj sağlamayabilir, hatta maliyet yaratabilir.
Evrimin ilk önemli malzemesi bu nedenle farklılıktır. Aynı türün bireyleri birbirinin kusursuz kopyaları değildir. Genetik materyalin kopyalanması sırasında değişiklikler oluşabilir; DNA çeşitli fiziksel ve kimyasal süreçlerden etkilenebilir; eşeyli üreme mevcut genetik çeşitliliği yeni bileşimlerde bir araya getirir. Mutasyonların organizmanın ihtiyacına göre meydana geldiğini düşünmek ise yanlış olur. Bir bakterinin antibiyotikle karşılaşınca “direnç geliştirmeye karar vermesi” gerekmez. Popülasyonda dirençle ilişkili farklılıklar zaten bulunabilir veya yeni değişiklikler ortaya çıkabilir. Antibiyotik kullanıldığında duyarlı bakterilerin önemli bölümü elenirken dirençli olanların daha fazla çoğalma fırsatı bulması, sonraki kuşakların yapısını değiştirir.
Doğal seçilim dediğimiz şey tam da bu sonuçtur. “Doğa seçiyor” ifadesi kolaylık sağlar ama ortada karar veren bir doğa yoktur. Bir çevre koşulu vardır, farklı özelliklere sahip organizmalar vardır ve bu farklılıkların hayatta kalma ile üreme üzerindeki sonuçları aynı değildir. Sonraki kuşakta bazı kalıtsal özelliklerin oranı böylece değişebilir. Seçilim bir jüri değildir; hiçbir canlıya “iyi tasarlanmış” damgası vurmaz.
Bu yüzden “en güçlü olan hayatta kalır” sözü evrim hakkında kötü bir özet olabilir. Fiziksel güç kimi koşullarda yararlı olabilir ama evrimsel başarı güç yarışması değildir. Daha az enerji harcamak, daha iyi saklanmak, belirli bir hastalığa direnmek, daha etkili tozlaşmak, daha uygun zamanda üremek veya başka bireylerle işbirliği kurmak da belirli çevrelerde sonucu değiştirebilir. Bir özellik kendi başına avantajlı değildir; avantaj, özellik ile koşullar arasındaki ilişkiden doğar. Kalın kürk soğukta işe yararken sıcak bir iklimde ciddi bir yük haline gelebilir.
Bu ilişkisellik, evrimi bir mükemmelleşme hikâyesi olmaktan çıkarır. Canlılar sürekli olarak daha iyi, daha karmaşık ve daha kusursuz hale gelmez. Bir parazit bazı yapılarını kaybedebilir. Mağarada yaşayan bir balık görme yetisini büyük ölçüde yitirebilir. Enerji açısından pahalı bir organ belirli koşullarda ortadan kalkabilir. Bir özellik milyonlarca yıl boyunca fazla değişmeden kalabilir. Başka bir soy bütünüyle yok olabilir. Evrimin ilerlemek zorunda olduğu bir merdiven yoktur.
İnsan bedenine baktığımızda bile bunun izlerini buluruz. Evrim bir mühendisin boş bir kâğıda oturup en kullanışlı bedeni çizmesi gibi çalışmaz. Her yeni değişiklik daha önce mevcut olan yapıların üzerinde gerçekleşir. Sinirlerin bazen tuhaf yollar izlemesi, omurgamızın çeşitli sorunlara açık olması, gözdeki bazı yapısal sınırlılıklar veya doğumun insan için olağanüstü güç bir süreç olabilmesi, geçmişten devralınmış yapıların değiştirilerek kullanılmasının sonuçlarıdır. Canlı bedenler sıfırdan tasarlanmış makineler değil, tarih taşırlar.
Doğal seçilim de bu tarihin tek faili değildir. Bir popülasyondaki genetik çeşitlerin oranı bazen onları daha avantajlı yapan hiçbir özellik olmadan değişebilir. Küçük bir adada yaşayan yüz böceğin yarısında bir genetik çeşit, diğer yarısında başka bir çeşit bulunduğunu düşünelim. Bir fırtına popülasyonun büyük bölümünü öldürüyor ve tesadüfen hayatta kalanların çoğu ilk gruptan geliyor. Birkaç kuşak sonra o genetik çeşidin adada çok yaygın olduğunu görebiliriz. Bunun için onun “daha iyi” olması gerekmez. Başlangıçtaki rastlantısal kayıp yeterlidir. Bu sürece genetik sürüklenme denir.
Popülasyonlar arasında hareket de tarihi değiştirir. Bir hayvan başka bir bölgeye göç eder, bir bitkinin poleni rüzgârla uzaklara taşınır, iki popülasyondan bireyler yeniden çiftleşmeye başlar. Genetik çeşitler böylece popülasyonlar arasında dolaşabilir. Buna gen akışı diyoruz. Tersi durumda, iki popülasyon uzun süre birbirinden ayrıldığında farklı mutasyonlar, farklı çevresel koşullar ve farklı rastlantısal süreçler birikmeye başlar. Yeterince uzun süre sonra aralarındaki farklar öyle büyüyebilir ki artık başarılı biçimde birbirleriyle üreyemez hale gelebilirler. Yeni türlerin ortaya çıkabileceği yollardan biri budur.
Tür dediğimiz şey de böyle bakınca vitrindeki değişmez kutu olmaktan çıkar. Okul kitaplarında kedi, köpek, at, meşe, insan gibi isimlerle düzgün bölmeler görürüz. Bu sınıflandırmalar gereklidir; fakat doğanın kendisi tarih içinde değişen soylar üretir. Türler ortaya çıkar, dallanır, başka popülasyonlarla sınırlı gen alışverişleri yaşayabilir ve yok olabilir. Bugün gördüğümüz türler doğanın başlangıçta hazırlanmış raflarına yerleştirilmiş nesneler değil, uzun bir tarihin şu anda yaşayan dallarıdır.
Ortak ata düşüncesi de çoğu yanlış anlamayı buradan alır. İnsan ile şempanzenin ortak atası olduğunu söylemek, insanın bugünkü şempanzeden geldiğini söylemek değildir. İki kuzen birbirinin atası olmadığı gibi, iki canlı türü de geçmişte yaşamış ortak bir popülasyonun farklı dalları olabilir. İnsan ve şempanze soylarının geçmişte ayrıldığı ortak atalar vardır; daha geriye gidildiğinde diğer primatlarla, daha da geride diğer memelilerle ve omurgalılarla ortak geçmişler ortaya çıkar. Yeterince geriye gidersek bugün yaşayan bütün hücresel canlıların soyları çok derin bir ortak geçmişe bağlanır.
Bu yüzden evrimi anlatmak için kullanılan o ünlü maymundan insana yürüyüş resmi yalnızca kötü değil, yanıltıcıdır. Solda eğilmiş bir maymun, sonra biraz doğrulmuş bir canlı, en sonda dimdik yürüyen modern insan. Resim bütün yaşam tarihini insana doğru kurulmuş bir yürüyüş olarak gösterir. Oysa evrim merdiven değil, sürekli dallanan bir soy tarihidir. Bazı dallar bugün bakterilere uzanır, bazıları mantarlara, bazıları bitkilere, bazıları balıklara, kuşlara veya memelilere. İnsan bu ağacın tepesinde değildir; dallarından biridir.
Bakteriyi bu yüzden “ilkel ve geride kalmış canlı” sayamayız. Bugün yaşayan bakteriler de milyarlarca yıllık evrimsel tarihin ürünüdür. Çok farklı enerji kaynaklarını kullanabilir, aşırı sıcak veya tuzlu ortamlarda yaşayabilir, metabolik bakımdan olağanüstü çeşitlilik gösterebilirler. İnsan kadar karmaşık görünmemeleri onların evrimleşmediğini değil, başka bir örgütlenme biçiminin uzun süre başarılı olduğunu gösterir.
Antibiyotik direnci bu düşünceyi gündelik hayatımızın içine getirir. Evrim yalnızca milyonlarca yıl önce olmuş olayların açıklaması değildir. Bakteri kuşakları hızlı ilerlediği için popülasyon değişimlerini kısa zamanlarda bile gözleyebiliriz. Pestisitlere direnç geliştiren böceklerde, virüs popülasyonlarındaki değişimlerde ve laboratuvar deneylerinde de aynı temel süreçleri izlemek mümkündür. Büyük anatomik dönüşümler çok uzun zaman alabilir ama evrimsel değişimin kendisi bugün devam eder.
Daha uzak geçmişte doğrudan gözlemleyemediğimiz değişimleri ise tek bir kanıt türünden çıkarmıyoruz. Fosiller, geçmiş dönemlerde farklı canlı topluluklarının yaşadığını gösterir. Bazı soyların ortaya çıktığını, değiştiğini ve yok olduğunu görürüz. Fosil kaydı eksiktir; her canlı fosilleşmez, her fosil korunmaz, korunan her fosil de bulunmaz. Fakat elimizde yalnızca fosiller yoktur. DNA dizilerini karşılaştırabiliriz. Farklı türlerde ortak genlerin değişmiş biçimlerini görebiliriz. Anatomi, gelişim biyolojisi ve canlıların coğrafi dağılımı bağımsız veriler sağlar. Evrim kuramının gücü, birbirinden farklı bu kanıtların ortak bir tarihsel çerçevede birbirleriyle uyuşabilmesinden gelir.
Adalar bu yüzden Darwin’in döneminden beri olağanüstü öğreticidir. Birkaç bireyin anakaradan bir adaya ulaştığını düşünelim. Eski popülasyonla gen alışverişi büyük ölçüde kesilir. Adadaki yiyecekler, avcılar, iklim ve rakipler farklıdır. Başlangıç grubunun küçük olması rastlantısal genetik etkileri de büyütebilir. Kuşaklar boyunca ada popülasyonu anakaradaki akrabalarından farklılaşır. Coğrafya yalnızca canlıların nerede bulunduğunu belirlemez; soyların tarihinin nasıl ayrılabileceğinin maddi koşullarından biri haline gelir.
Bu tarih, canlıların amaçlarına göre ilerlemez. “Kuş kanat geliştirdi çünkü uçmak istedi” cümlesi evrimsel açıklama değildir. Bugün uçuşta kullanılan bir yapı, başlangıçta bambaşka ilişkiler içinde ortaya çıkmış olabilir. Tüylerin erken biçimleri uçuş için değil, ısı yalıtımı, gösteri veya başka işlevlerle ilişkili olmuş olabilir. Daha sonra mevcut yapı yeni bir işleve katılmış ve seçilim altında değişmiştir. Bugünkü işlevi görüp geçmişe aynı amacı yerleştirmek, sonucu başlangıcın nedeni haline getirir.
Tam da bu noktada evrim popüler anlatılarda kolayca tersine çevrilir. Bir göz görüyor; demek ki görmek için yapılmış olmalı. Bir kanat uçuyor; demek ki uçmak için ortaya çıkmış olmalı. İnsan zekâsı var; demek ki evrim en başından insana doğru ilerlemiş olmalı. Oysa evrimin radikal tarafı, böylesi bir önceden yazılmış hedefe ihtiyaç duymamasıdır. Varyasyon, kalıtım, çoğalma, çevresel ilişkiler, seçilim ve rastlantısal süreçler yeterince uzun süre birlikte işlediğinde son derece karmaşık yapılar ortaya çıkabilir.
“Evrim tamamen tesadüftür” demek de bu yüzden yanlıştır. Mutasyonlar gelecekte yararlı olacak şeyi üretmek amacıyla meydana gelmez; genetik sürüklenme gerçekten rastlantısal sonuçlar yaratabilir; bir asteroidin çarpması canlıların tarihini beklenmedik biçimde değiştirebilir. Ama bir kutup ortamında kalın kürkün ısı kaybına etkisi rastlantısal değildir. Antibiyotik molekülünün belirli bakteriyel yapılarla etkileşimi rastlantısal değildir. Fiziksel ve biyolojik ilişkiler belirli sonuçlara yol açar. Evrimsel tarih, rastlantı ile zorunluluğun birbirini dışlamadığı bir alandır.
Bu, evrimin her şeyi açıkladığı anlamına da gelmez. Evrim kuramı evrenin neden var olduğunu açıklamaz. Atomların yıldızlarda nasıl oluştuğunu açıklamaz. İlk yaşamın hangi kimyasal yoldan ortaya çıktığını tek başına çözmez. Bir ekonomik krizin nedenini genetikle açıklayamayız. Bir insanın siyasal tercihlerini veya yazdığı şiiri doğal seçilimden doğrudan türetemeyiz. İnsan da evrimleşmiş bir canlıdır ama insanın kurduğu toplumsal dünyanın kendi tarihsel ilişkileri vardır. Bir açıklama düzeyinin güçlü olması, bütün diğer açıklama düzeylerini ortadan kaldırmaz.
“Bu davranış evrimsel” demek bu yüzden başlı başına bir açıklama değildir. Özellikle insan davranışları söz konusu olduğunda bu tür cümleler çok kolay bir biçimde bugünkü toplumsal ilişkileri doğallaştırabilir. Rekabetin, aile biçimlerinin, cinsiyet rollerinin, mülkiyetin veya hiyerarşinin yalnızca “genlerimizde” olduğunu söylemek, tarihsel olarak değişebilen kurumları biyolojik zorunluluk gibi sunabilir. Evrimsel bir iddia ancak hangi özelliğin kalıtsal olduğu, hangi popülasyonda nasıl dağıldığı, hangi mekanizmayla seçildiği ve alternatif açıklamaların neden yetersiz kaldığı gösterildiğinde anlamlı hale gelir.
Evrimin bize verdiği asıl büyük değişiklik başka yerde olabilir. Canlıları sabit özlere sahip varlıklar olarak görmek yerine onları tarihin içindeki soylar olarak düşünmeye başlarız. İnsan insan olduğu için baştan beri insan değildi. Kuş kuş olduğu için sonsuz geçmiş boyunca kuş değildi. Her canlı bugünkü biçimini bir anda kazanmadı. Bir türün ne olduğunu anlamak için yalnızca bugünkü bedenine bakmak değil, hangi ilişkiler ve ayrışmalar içinden geldiğini de bilmek gerekir.
Önceki derslerde maddede benzer bir hareket görmüştük. Bir demir atomu yıldızın içindeydi, sonra yıldızlararası maddeye geçti, Dünya’nın oluşumuna katıldı, minerale girdi ve sonunda bir canlının bedeninde yer alabildi. Atomun tarihi vardı. Yaşam ortaya çıktığında bu tarihe yeni bir katman eklendi. Artık yalnızca madde farklı yapılara girmiyor; kalıtsal farklılık taşıyan soylar da kuşaklar boyunca değişmeye başlıyordu.
Evrim tam olarak bu yeni tarih biçimini açıklar.
Canlıların neden hem birbirlerine benzediğini hem farklılaştığını, neden ortak biyolojik yapıları paylaştığını, türlerin neden ortaya çıktığını ve yok olduğunu, canlıların çevreleriyle neden belirli uyumlar gösterdiğini, fosillerde neden farklı dönemlerin farklı yaşam dünyalarıyla karşılaştığımızı ve bugün bile popülasyonların neden değişmeye devam ettiğini aynı tarihsel çerçeve içinde düşünmemizi sağlar.
Fakat bu çerçeve bizi hemen başka bir probleme götürür. Yaşamın tarihini geriye doğru sıraladığımızda ilk hücrelerden çok hücreli canlılara, omurgalılardan memelilere, primatlardan insana kadar gelen bir çizgi oluşturmak çok kolaydır. Son noktada biz bulunduğumuz için bütün geçmişin bize doğru ilerlediği yanılsaması doğar.
Oysa evrim bunun tam tersini söylemek için güçlü nedenler verir.
İnsan ortaya çıktı.
Ama insanın ortaya çıkmış olması, yaşamın insanı hedeflediğini göstermez.
Bir sonraki dersin sorusu tam olarak bu olacak:
05.14 — İnsan Evrimin Bir Hedefi midir?
Bu dersin temel cümlesini de şöyle bırakabiliriz:
Evrim, yaşamın nereye gitmesi gerektiğini değil, canlı soylarının kalıtım, farklılık, seçilim, rastlantı ve tarihsel koşullar içinde nasıl değiştiğini açıklar.
