Bir insanın eline baktığımızda ilk gördüğümüz şey deri, tırnak, damar, kıvrımlar ve hareket eden parmaklardır. Kimyasal ölçekte baktığımızda ise görüntü bütünüyle değişir. Beden büyük ölçüde hidrojen, oksijen, karbon ve azottan oluşur; daha küçük miktarlarda kalsiyum, fosfor, potasyum, kükürt, sodyum, klor, magnezyum, demir ve başka elementler bulunur. Bu atomların hiçbiri insan bedeniyle başlamadı. Onları üretmedik. Doğduğumuzda çoktan varlardı ve çoğunun geçmişi Dünya’dan bile eskidir.
Buradan çok sevilen bir cümle çıkar:
“Hepimiz yıldız tozuyuz.”
Bilim insanlarının da farklı biçimlerde kullandığı, güçlü ve güzel bir cümledir. Ama bilimsel olarak biraz yakından baktığımızda hem doğru olduğunu hem de bazı önemli şeyleri sakladığını görürüz.
Önce en büyük istisnayla başlayalım: bedenimizdeki hidrojenin büyük bölümü yıldızlarda üretilmedi.
Evrenin erken döneminde, Büyük Patlama’dan sonraki ilk dakikalarda madde yeterince soğuduğunda protonlar ve nötronlar bazı hafif atom çekirdeklerini oluşturmaya başladı. Bu süreçte evrendeki hidrojenin büyük bölümü ile helyumun büyük kısmı ve az miktarda lityum ortaya çıktı. Bugün bir bardak sudaki hidrojen çekirdeklerinin önemli bir bölümü yaklaşık 13,8 milyar yıllık kozmik geçmişe kadar uzanabilir.
Yani bedenimizdeki en bol elementlerden biri yıldızlardan bile eskidir.
Bu bile tek başına “yıldız tozu” ifadesinin bütün hikâyeyi kapsamadığını gösterir.
Yıldızların asıl rolü daha sonra başlar. İlk yıldızlar büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluşuyordu. Kütleçekimi maddelerini sıkıştırdı; merkezlerinde sıcaklık ve basınç yükseldi; nükleer füzyon başladı. Hidrojen çekirdekleri birleşerek helyum oluşturdu. Bazı yıldızların sonraki evrelerinde helyumdan karbon üretildi. Daha büyük yıldızlarda karbon, oksijen, neon, magnezyum, silisyum ve demir grubuna kadar uzanan başka çekirdekler oluşabildi.
Periyodik tabloyu önümüze koyduğumuzda elementlerin hepsinin tek bir yerde ve tek bir olayla yapılmadığını görürüz. Bazıları erken evrenden gelir. Bazıları yıldızların içindeki uzun füzyon süreçlerinden. Bazıları yıldızların son dönemlerinde veya patlamalarında oluşur. Demirden daha ağır birçok element için nötron yakalama süreçleri önemlidir; bunların bir bölümü büyük yıldızlarla, bir bölümü de nötron yıldızlarının birleşmesi gibi son derece şiddetli olaylarla ilişkilidir.
Altınımızın, iyodumuzun veya bazı ağır elementlerin geçmişi ile kandaki hidrojenin geçmişi aynı değildir.
“Yıldız tozu” hepsini tek bir şiirsel kökene indirger.
Gerçekte ise bedenimiz küçük bir kozmik arşiv gibidir. Farklı atomların farklı tarihleri vardır.
Kemiğimizdeki kalsiyum, kanımızdaki demir, hücrelerimizdeki karbon, soluduğumuz oksijen ve bedenimizdeki hidrojen aynı kozmik yolculuğu yapmadı. Bazıları yıldızların içinde oluştu. Bazıları yıldız patlamalarıyla uzaya saçıldı. Bazıları başka yıldız kalıntılarından gelen maddelerle karıştı. Hidrojenin büyük bölümü ise yıldızlardan önce zaten evrendeydi.
Yaklaşık 4,6 milyar yıl önce Güneş Sistemi oluşmaya başladığında bu farklı geçmişlerden gelen maddeler büyük bir gaz ve toz bulutunda bir aradaydı. Bulut çöktü. Merkezde Güneş oluştu. Çevresindeki diskten gezegenler, asteroitler ve başka küçük gökcisimleri meydana geldi.
Dünya’nın malzemesi bu eski karışımın parçasıydı.
Biz de çok daha sonra Dünya’nın maddesinden oluşan canlıların parçasıyız.
Bu anlamda “yıldız tozu” cümlesinin güçlü bir bilimsel zemini vardır. Bedenimizi oluşturan karbonun, oksijenin, kalsiyumun, demirin ve başka birçok elementin kökeninde yıldızsal süreçler bulunur. Güneş’ten ve Dünya’dan daha yaşlı atomlardan oluşuyoruz.
Fakat “toz” sözcüğü de biraz yanıltıcıdır.
Bugün kozmik toz dediğimiz gerçekten fiziksel bir şey vardır: yıldızlararası uzayda bulunan çok küçük katı parçacıklar. Silikatlardan, karbonlu maddelerden, buzlardan ve başka bileşenlerden oluşabilirler. Fakat bedenimizi oluşturan bütün atomların bir zamanlar literal olarak yıldız tozu tanecikleri halinde dolaştığını söylemek doğru değildir. Maddenin bir bölümü gazdı, bir bölümü plazmaydı, bir bölümü daha sonra toz tanelerine katıldı, tekrar gaz haline geçti veya başka yapılara girdi.
Şiirsel cümlede “toz” aslında daha geniş bir şeyi temsil ediyor:
Eski yıldızların işlediği ve uzaya bıraktığı maddeyi.
Bu haliyle iyi bir metafordur.
Ama metafor ile mekanizma arasındaki farkı kaybetmemek gerekir.
Bir karbon atomunun yıldızda üretilmiş olması, onun yıldızdan bize kadar değişmeden gelen küçük bir “yıldız parçası” olduğu anlamına da gelmez. Atomlar farklı yapılara girip çıkar. Aynı karbon bir zamanlar yıldızlararası gazın parçası, sonra bir asteroidin, Dünya’daki kayanın, atmosferdeki karbondioksitin, bitkinin ve daha sonra bir insan hücresinin parçası olmuş olabilir.
05.10’da gördüğümüz gibi madde dolaşır.
Ama dolaşan şeyin geçmişte bulunduğu yapıların kimliğini yanında taşıması gerekmez.
Bir karbon atomu ağacın içinde bulunduğu için “ağaçlık” kazanmaz.
Bir kayanın içinde bulunduğu için kaya hafızası taşımaz.
Bir yıldızın içinden geçmiş olması da ona yıldız bilinci, yıldız enerjisi veya kozmik amaç kazandırmaz.
“Yıldız tozuyuz” cümlesinin bilimden spiritüel dile geçerken yaptığı sıçrama genellikle burada ortaya çıkar. Atomlarımız yıldızsal geçmişe sahipse bundan “evren bizim içimizde bilinçli biçimde yaşamaya devam ediyor”, “bedenimiz yıldızların enerjisini taşıyor” veya “hepimiz aynı kozmik bilincin parçalarıyız” gibi sonuçlara geçilir.
İlk cümle maddi köken hakkındadır.
Sonrakiler başka tür iddialardır.
Aralarında kendiliğinden oluşan bilimsel bir köprü yoktur.
Bir demir atomunun milyarlarca yıl önce bir yıldızsal süreçte oluşması bize o atomun nasıl meydana geldiği hakkında bilgi verir. Onun hafıza taşıdığını, bir niyete sahip olduğunu veya geçmişteki yıldızla manevi bir bağ kurduğunu göstermez.
Burada “enerji” kelimesi yine kolayca yanıltıcı olur. Bir atomun belirli enerji durumları vardır; kimyasal bağların enerjileri vardır; ışığın enerjisi ölçülebilir. Ama “yıldız enerjisini içimizde taşımak” şeklindeki gündelik ifade fiziksel enerjiyle aynı şey değildir. Atomların yıldızsal kökeni, vücudumuzda milyarlarca yıldır korunmuş gizli bir enerji deposu bulunduğu anlamına gelmez.
Maddenin tarihini anlamak için ona hafıza vermek gerekmiyor.
Aslında gerçek hikâye bundan daha ilginç.
Bir atomun geçmişi onun bugünkü davranışını belirleyen bir biyografi gibi çalışmaz. Demir bugün Dünya’da belirli fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir çünkü demir atomunun yapısı böyledir. O atomun hangi yıldızda oluştuğunu bilmemiz, onun kimyasal özelliklerini özel hale getirmez.
Aynı elementin iki atomundan biri farklı bir yıldızda, diğeri başka bir olayda oluşmuş olabilir. Uygun izotopları ve bağlamı bilmeden onları gündelik kimyada birbirinden ayırt edemeyebiliriz.
Madde geçmişe sahiptir.
Ama geçmiş sahibi bir özne değildir.
Bu ayrım yalnızca spiritüel yorumlar açısından değil, bilimsel düşünmenin kendisi açısından da önemlidir. “Nereden geldi?” ile “şimdi ne yapıyor?” iki farklı sorudur. Bir atomun oluşum tarihi onun kökenini anlatır; bugünkü kimyasal davranışı ise mevcut yapısı ve çevresiyle ilgilidir.
Bir insanın bedeni de bu atomların basit toplamı değildir.
05.11’de canlı ve cansız madde arasındaki farkı konuşurken gördüğümüz gibi canlılığı özel bir atom türü yaratmaz. Karbon, oksijen ve hidrojen kayanın, denizin veya atmosferin içinde de bulunabilir. Bir organizmayı canlı yapan, bu maddelerin hücreler, zarlar, metabolik ağlar, genetik süreçler ve çevreyle sürekli alışveriş içinde belirli biçimde örgütlenmesidir.
Dolayısıyla “insan yıldızlardan yapılmıştır” cümlesi tek başına insanı açıklamaz.
Elementlerin kökenini açıklar.
Bir insanın düşünmesi, konuşması, hatırlaması veya toplumsal ilişkiler kurması için yalnızca karbon atomlarının nereden geldiğini bilmek yeterli değildir. Atomlardan moleküllere, moleküllerden hücrelere, hücrelerden dokulara, sinir sistemine, bireysel gelişime ve toplumsal ilişkilere kadar farklı örgütlenme düzeyleri vardır.
05.15’te ölçek değiştiğinde hangi ilişkilerin görünür hale geldiğini konuşmamızın sebebi de buydu.
İnsanı “yıldız tozu”na indirgemek şiirsel olarak büyütücü görünürken bilimsel açıdan küçültücü bile olabilir. Çünkü canlılığın milyarlarca yıl içinde oluşmuş örgütlenmesini tek bir maddi kökene indirger.
Bir romanın kâğıttan yapılmış olması doğru olabilir.
Ama romanı açıklamak için selülozun kimyasını bilmek yetmez.
İnsan da yalnızca element listesinden ibaret değildir.
Bunun tersine, elementlerin yıldızsal geçmişini önemsiz görmek de doğru olmaz. Çünkü bu bilgi yaşamı evrenden kopuk düşünme alışkanlığımızı ciddi biçimde sarsar. Gündelik deneyimde Dünya ayrı, yıldızlar ayrı şeyler gibi görünür. Yıldızlar gökyüzündedir; bedenimiz ise burada. Kozmik tarih bu ayrımı maddi olarak parçalar. Dünya’nın malzemesi başka yıldızların tarihinden kopuk değildir. İnsan bedeni de Dünya’nın dışından getirilmiş özel bir maddeyle yapılmamıştır.
Evren ile aramızdaki ilişki gizemli bir enerji bağı değil, çok daha somut bir maddi sürekliliktir.
Bu süreklilikte bir ayrıcalık da yoktur.
Bir kedinin bedenindeki karbon da yıldızsal geçmiş taşır.
Bir çam ağacının gövdesindeki karbon da.
Bir balığın kalsiyumu, bir kayanın demiri, toprağın mineralleri, denizdeki oksijen de aynı kozmik tarihin çeşitli parçalarına bağlanabilir.
“Yıldız tozuyuz” yalnızca insanlar için doğru değildir.
Dünya’nın kendisi büyük ölçüde kozmik geçmişten gelen maddelerin örgütlenmiş halidir.
İnsanı bu hikâyenin merkezine koyduğumuzda yeniden eski teleoloji sorunuyla karşılaşırız. Yıldızların element üretmesi, bu elementlerin sonunda insan bedenine girmesi, yıldızların insanı hazırlamak için var olduğu anlamına gelmez. 05.18’de ayırdığımız neden ve amaç farkı tam burada işe yarar. Yıldızsal nükleosentez insanın var olmasının maddi önkoşullarından biridir. Bu, yıldızların amacının insan üretmek olduğunu göstermez.
05.19’daki tesadüf meselesi de aynı yerde geri döner. Bedenimizdeki belirli bir karbon atomunun bugün tam bu hücrede bulunması için inanılmaz derecede uzun bir olaylar zincirinin gerçekleşmiş olması gerekir. Atom bir yıldızdan uzaya çıkmış, Güneş Sistemi’nin maddesine karışmış, Dünya’nın jeolojik ve biyolojik döngülerinden geçmiş olabilir.
Bu zincirin çok uzun ve şaşırtıcı olması, onun baştan planlandığını göstermez.
Bir sonucun gerçekleşmiş olması, geçmişte bütün evrenin o sonucu hedeflediği anlamına gelmez.
Bunu söylediğimizde kozmik tarihi “sıradanlaştırmış” olmuyoruz. Tam tersine, onun gerçek açıklığını kabul ediyoruz. Dünya başka türlü oluşabilirdi. Güneş Sistemi’nin gezegen yapısı farklı olabilirdi. Büyük yok oluşlar başka zamanlarda gerçekleşebilirdi. İnsan soyu hiç ortaya çıkmayabilirdi.
Ama ortaya çıktı.
Şimdi elimizdeki maddeye baktığımızda milyarlarca yıllık fiziksel geçmişin bir bölümünü okuyabiliyoruz.
Bunun etkileyici olması için kader gerekmiyor.
“Hepimiz yıldız tozuyuz” sözünün belki en iyi tarafı, insanı gökten ayrı düşünmeyi zorlaştırmasıdır. En kötü tarafı ise yanlış kullanıldığında bunu hemen başka bir insan-merkezci hikâyeye dönüştürmesidir: Evren yıldızları yarattı, yıldızlar elementleri yaptı, elementler Dünya’yı yaptı ve bütün hikâye sonunda bize ulaştı.
Oysa evrim ağacında olduğu gibi kozmik tarihin de tepesinde insan yoktur.
Yıldızlar bugün hâlâ doğuyor ve ölüyor.
Gezegenler oluşuyor.
Galaksiler değişiyor.
Çoğunun bizim varlığımızla hiçbir ilişkisi olmayacak.
Biz bu süreçlerin hedefi değiliz.
Onlardan birinin içinde ortaya çıkmış maddi bir sonuçuz.
Belki sözün bilimsel olarak daha doğru biçimini şöyle kurabiliriz:
Bedenimizdeki maddelerin önemli bir bölümü yıldızsal süreçlerden geçmiş veya yıldızlarda üretilmiş elementlerden oluşur; hidrojenimizin büyük bölümü ise yıldızlardan bile eskidir.
Şiirsel gücü biraz azalıyor.
Ama karşılığında gerçek hikâye büyüyor.
Bir insan bedeninde erken evrenin hidrojenini, ölmüş yıldızların karbonunu, büyük yıldızların ürettiği oksijeni ve ağır elementleri mümkün kılan çok farklı kozmik olayların izlerini aynı anda bulabiliyoruz.
Tek bir kökenimiz yok.
Maddemiz farklı kozmik tarihlerden geliyor.
Sonra Dünya üzerinde tekrar tekrar dolaşıyor ve bir süreliğine bizim dediğimiz örgütlenmenin parçası oluyor.
Bir gün bedenimizin bugünkü örgütlenmesi sona erdiğinde atomlarımız yok olmayacak. Başka maddi süreçlere katılacaklar. Toprakta, havada, suda veya başka canlılarda yeniden bulunabilirler.
Bu dolaşımın bir mesajı yok.
Bir amacı olmak zorunda değil.
Ama gerçek.
Serinin ilk dersinde elimizdeki maddenin nereden geldiğini sormuştuk. Karıncanın taşıdığı bir ekmek kırıntısından yıldızlara kadar gitmiştik. Yirmi ders sonra aynı soruya daha ayrıntılı cevap verebiliyoruz. Maddenin bir bölümü erken evrenden, bir bölümü yıldızlardan, bir bölümü yıldız ölümlerinden ve başka kozmik süreçlerden geliyor. Dünya bu maddenin belirli bir örgütlenmesi. Yaşam başka bir örgütlenme. İnsan ise yaşam tarihinin çok geç ortaya çıkan dallarından biri.
Bu noktada serinin son sorusu artık neredeyse kendiliğinden ortaya çıkıyor.
Bütün bu ölçekleri gördükten sonra insanı nereye koyacağız?
Evrenin merkezi değilsek neyiz?
Önemsiz bir nokta mı?
Yoksa “merkez” ile “önem”i baştan beri birbirine mi karıştırıyoruz?
05.21 — İnsan Evrenin Neresindedir?
Bu dersin temel cümlesini şöyle bırakabiliriz:
“Yıldız tozuyuz” sözü önemli bir maddi gerçeği taşır; fakat bedenimizdeki bütün madde yıldızlarda oluşmadı ve ortak kozmik kökenimiz bize gizli bir amaç, bilinç ya da manevi bağ kazandırmaz.
