Evrim tarihini geriye doğru anlatmak tehlikeli derecede kolaydır. Önce tek hücreli yaşam vardı. Sonra çok hücreliler geldi. Balıklar, karaya çıkan omurgalılar, sürüngenler, memeliler, primatlar ve sonunda insan. Bu sırayı art arda dizdiğimiz anda, sanki milyarlarca yıllık yaşam tarihi yavaş yavaş bize doğru ilerlemiş gibi görünmeye başlar. İnsan son sırada durduğu için kendisini bütün önceki aşamaların sonucu değil, amacı olarak görmeye yatkındır.

Oysa geçmişten bugüne doğru sıraladığımız olaylarla, geçmişin bugünü hedeflemesi aynı şey değildir.

Bugün İstanbul’a ulaşmış bir trenin geçtiği bütün istasyonları geriye doğru sayabiliriz. Bundan trenin geçtiği her taşın, yapılan her köprünün ve o coğrafyada meydana gelmiş bütün olayların milyonlarca yıldır İstanbul’a varmak amacıyla düzenlendiği sonucu çıkmaz. Evrim tarihinde de insanın bugün burada bulunması, yaşamın milyarlarca yıldır insanı üretmeye çalıştığını göstermez.

İnsan evrimin gerçekleşmiş sonuçlarından biridir. Hedefi değildir.

Bu ayrım, yalnızca insanın kendisine ilişkin gururunu biraz azaltan bir ayrıntı değildir. Evrimi gerçekten anlayıp anlamadığımızı belirleyen temel eşiklerden biridir.

İnsan yaşam ağacının en sonunda ortaya çıkmış olabilir, ama yaşam ağacının “tepesi” diye bir yer yoktur. Önceki derste evrimin bir merdiven değil, dallanan bir tarih olduğunu görmüştük. Merdivende yukarı ve aşağı vardır. Ağacın dallarında ise başka bir ilişki vardır: ayrılma. Bir dal böceklere doğru gider, başka bir dal kuşlara, başka biri memelilere, başka biri mantarlara. Hiçbiri ağacın diğer dallarının tamamlanmış biçimi değildir. Bir meşe ağacı insana dönüşmeye çalışan yarım kalmış bir canlı değildir. Bir bakteri de milyarlarca yıldır insan olmayı başaramamış ilkel bir organizma değildir.

Bugün yaşayan bakteriler de bizim kadar uzun bir evrim tarihinin bugüne ulaşmış sonuçlarıdır. İnsan ile bugün yaşayan bir bakterinin ortak atalarına ulaşmak için çok geriye gitmek gerekir, ama o ayrılmadan sonra bakteriyel soyların geçirdiği milyarlarca yıl bizim soyumuzun geçirdiğinden daha kısa değildir. “Basit” görünmek, tarihsiz olmak anlamına gelmez.

İnsan merkezli evrim resmi genellikle başka bir yanlışlığı da beraberinde getirir: karmaşıklığın sürekli arttığı düşüncesini. Yaşam basitten karmaşığa, karmaşıktan zekâya, zekâdan insana gidiyormuş gibi bir çizgi çizilir. Oysa evrim karmaşıklığı artırmak zorunda değildir. Bazı soylar yapılar kazanır, bazıları kaybeder. Parazitler yaşam biçimlerine bağlı olarak bazı organ veya metabolik yeteneklerini azaltabilir. Mağarada yaşayan bazı canlılarda görme sistemleri gerileyebilir. Enerji bakımından pahalı bir yapı, artık işe yaramıyorsa zaman içinde küçülebilir veya işlevini kaybedebilir.

Evrimin başarı ölçüsü “daha karmaşık olmak” değildir.

Hatta “başarı” sözcüğünü kullanırken bile dikkat etmek gerekir. Bakteriler yaklaşık dört milyar yıldır Dünya’dadır. Homo sapiens’in geçmişi ise bunun yanında son derece kısadır. Sayı bakımından bakterilerle yarışamayız. Yaşadıkları ortamların çeşitliliği bakımından da. Eğer evrimin hedefini “en uzun süre var olmak” diye tanımlasaydık insanı tepeye koymak için yine güçlü bir nedenimiz olmazdı.

Ama biz genellikle hedefi kendimize göre seçeriz.

Zekâ deriz.

Dil deriz.

Teknoloji deriz.

Bilinç deriz.

Sonra bu özelliklere sahip olduğumuz için evrimin onları üretmeye yöneldiğini düşünürüz.

Burada sonucu ölçüt haline getirmiş oluruz.

Bir tavus kuşu aynı hesabı yapabilseydi belki olağanüstü kuyruğun evrimin zirvesi olduğunu düşünebilirdi. Bir yarasa dünyayı sesle algılamanın yaşam tarihinin büyük hedefi olduğunu söyleyebilirdi. Göçmen bir kuş binlerce kilometrelik yön bulma yeteneğini merkeze alabilirdi. İnsan ise kendi güçlü olduğu özellikleri seçip yaşam tarihini onlara ulaşan bir süreç olarak okumaya eğilimlidir.

Zekânın evrimsel açıdan önemsiz olduğunu söylemiyoruz. İnsan bilişinin ortaya çıkışı olağanüstü sonuçlar yaratmıştır. Dil, karmaşık toplumsal öğrenme ve teknolojik birikim gezegen üzerindeki etkimizin ölçeğini değiştirmiştir. Ama bir özelliğin sonuçlarının büyük olması, onun daha en baştan ulaşılacak hedef olduğu anlamına gelmez.

Bunun nedenini görmek için insan soyunun tarihine biraz yakından bakmak yeterlidir. Evrimimizin herhangi bir noktasında “insana giden tek yol” yoktu. Primat tarihinin çok sayıda dalı vardı. Hominin dediğimiz insan soyuna yakın grupların da çok sayıda türü yaşadı. Australopithecuslar, farklı Homo türleri, Neandertaller, Denisovalılar ve başka popülasyonlar bu dallanmanın parçalarıydı. Bunların büyük bölümü bugün yok.

Bizim yaşamamız, diğer dalların bizim için açılmış yan yollar olduğu anlamına gelmez.

Neandertal, Homo sapiens’e dönüşmeye çalışırken yarıda kalmış bir insan değildi. Kendi evrimsel tarihine sahip başka bir insan soyuydu. Üstelik Homo sapiens ile Neandertaller ve Denisovalılar arasında gen alışverişi de gerçekleşti. Yaşam ağacı bazı yerlerde kusursuz biçimde ayrılmış dallardan bile daha karmaşıktır.

Geçmişe bugünden baktığımız için hayatta kalmış tek dalı kolayca ana yol sanıyoruz.

Bu, bir ormanda yalnızca bugün ayakta kalan ağacı görüp geçmişteki bütün bitkilerin onun oluşması için yaşamış olduğunu düşünmeye benzer.

Yok oluşlar bu yanılsamayı daha da açık hale getirir. Dünya tarihinde çok büyük yok oluş olayları yaşandı. Yaklaşık 66 milyon yıl önce gerçekleşen büyük asteroid çarpması, kuş olmayan dinozorların yok oluşunda temel rol oynadı. Bu olay yaşanmasaydı memelilerin sonraki tarihi muhtemelen farklı olurdu. İnsan soyunun ortaya çıkıp çıkmayacağını bilmiyoruz.

Burada önemli olan karşıt bir tarih yazmak değil. “Asteroid olmasaydı insan kesinlikle olmazdı” demek de kanıtlayamayacağımız kadar güçlü bir iddia olur.

Önemli olan başka şeydir:

İnsan tarihinin gerçekleşebilmesi, kendisinin kontrol etmediği çok sayıda tarihsel olaya bağlıydı.

Asteroidin yörüngesi insanı hedeflemiyordu.

İklim değişimleri insanı hazırlamıyordu.

Afrika’daki çevresel dönüşümler Homo sapiens ortaya çıksın diye gerçekleşmedi.

Tektonik hareketlerin gelecekte konuşan primatlar üretmek gibi bir amacı yoktu.

Ama bütün bunlar farklı zamanlarda canlıların yaşayabileceği çevreleri değiştirdi ve evrimsel tarihin hangi yollarının mümkün olduğunu etkiledi.

Bu noktada “tesadüf” kelimesi kolayca devreye giriyor. “O halde insan tamamen tesadüfen oluştu” denebilir. Ama önceki derste gördüğümüz gibi bu da meseleyi fazla düzleştirir. Evrimde rastlantısal olaylar vardır; fakat her şey rastlantısal değildir. İnsan bedeninin belirli fiziksel özellikleri vardır. DNA’nın çalışması kimyasal ilişkiler içindedir. Doğal seçilim belirli çevrelerde bazı özelliklere sistematik sonuçlar doğurabilir. Bir canlı oksijensiz ortamda yalnızca istediği için oksijenli metabolizma sürdüremez.

Tarih, ne baştan yazılmış bir senaryodur ne de birbirinden kopuk rastgele olayların yığınıdır.

Olasılıklar belirli maddi koşullar içinde açılır ve kapanır.

Bu düşünce insanın evrimini anlamak açısından özellikle önemlidir. Atalarımızın iki ayak üzerinde hareket etmeye başlamasının ardından ellerin kullanım biçimleri değişti. Beslenme biçimleri, çevreyle ilişkiler, sosyal yaşam, beyin gelişimi ve araç kullanımı birbirinden tamamen bağımsız süreçler değildi. Bir özellik başka ilişkilerin koşullarını değiştirebilir. Sonra ortaya çıkan yeni koşullar başka özelliklerin seçilim ortamını etkileyebilir.

Ama bütün bunlar insanın önceden içeride saklı olduğu anlamına gelmez.

Bir tohumun içinde belirli koşullarda gelişecek bir bitkinin biyolojik gelişim programı vardır. Evrim tarihi böyle bir gelişim değildir. İlk yaşamın içinde gelecekte insan olacak gizli bir plan bulunmuyordu. Evrim, zaten belirlenmiş biçimin zamanla açığa çıkması değildir.

Bu ayrım özellikle “insan maymundan nasıl çıktı?” sorusunda görünür. İnsan başka bir modern maymun türünden çıkmadı. İnsan da bir primattır ve bugün yaşayan diğer büyük insansı maymunlarla ortak atalar paylaşır. Soylar ayrıldıktan sonra farklı tarihler yaşandı. Bizim çizgimizde iki ayaklılık, el yapısı, beyin, toplumsal öğrenme ve dil gibi özellikler belirli biçimlerde gelişti. Başka primat soylarında başka özellikler gelişti.

Evrim ağacını bugünden geriye doğru çizdiğimiz için yalnızca insan dalını kalınlaştırıp diğerlerini arka plan haline getirmek kolaydır.

Oysa yaklaşık altı milyon yıl önce yaşayan ortak atalardan biri geleceğe bakabilseydi önünde “insan yolu” ve “şempanze yolu” yazan iki tabela görmeyecekti. Farklı popülasyonlar, değişen çevreler, kalıtsal çeşitlilikler ve daha sonra ortaya çıkacak sayısız olay vardı.

Aynı şey zekâ için de geçerlidir. Zekânın yalnızca insanda bulunduğunu söyleyemeyiz. Farklı canlılar çok farklı bilişsel yetenekler geliştirmiştir. Kargalar problem çözebilir. Ahtapotlar son derece karmaşık davranışlar gösterebilir. Filler zengin sosyal ilişkiler kurabilir. Yunusların öğrenme ve iletişim yetenekleri vardır. Primatların birçok türünde araç kullanımı ve toplumsal öğrenme görülür.

Bütün bunlar aynı tür “insan zekâsının daha düşük aşamaları” değildir.

Farklı bedenlerin, çevrelerin ve yaşam biçimlerinin içinde ortaya çıkmış farklı bilişsel örgütlenmelerdir.

Bu yüzden zekâyı tek bir cetvelle ölçüp insanı en üste koymak, önce ölçü aracını insana göre hazırlayıp sonra insanın kazandığını ilan etmeye benzeyebilir.

Dil konusunda insanın çok özel bir yeri vardır. Bildiğimiz kadarıyla insan dili, sözdizimi, soyutlama ve kültürel aktarım bakımından başka canlı iletişimlerinden olağanüstü ölçüde farklılaşmıştır. Ama bundan da “evrim dili üretmek istiyordu” sonucu çıkmaz. İnsan dilinin oluşması, belirli biyolojik ve toplumsal koşulların tarih içinde birleşmesidir. Dil ortaya çıktıktan sonra ise insanın kendi evrimsel ve kültürel çevresini değiştiren yeni bir etken haline gelmiştir.

İnsan burada ilginç bir noktaya ulaşır: çevresine yalnızca uyum sağlamaz, çevresini de büyük ölçekte dönüştürür.

Ama bu özellik de insanı doğanın dışına çıkarmaz.

Kunduz baraj yapar.

Termitler dev yapılar kurabilir.

Mercanlar resif oluşturur.

Bitkiler atmosferi ve toprağı dönüştürür.

Canlılar yalnızca çevrenin pasif sonuçları değildir; kendi yaşam koşullarını da değiştirebilirler. İnsan bunu kültür, teknoloji ve toplumsal örgütlenme sayesinde olağanüstü bir ölçekte yapmıştır.

Bu yüzden insan evrimin hedefi değildir ama evrim tarihinde sıra dışı sonuçlar üretmiş bir canlıdır.

Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

İnsan merkezde değildir demek, insan önemsizdir demek değildir.

Bu, kozmoloji derslerinde de karşılaşacağımız önemli bir ayrımdır. Merkezde bulunmak ile önemli olmak aynı şey değildir. Dünya Güneş Sistemi’nin merkezi değildir. Güneş galaksinin merkezi değildir. Samanyolu evrenin ayrıcalıklı merkezi değildir. Bunların hiçbiri Dünya’daki yaşamın bizim için önemsiz olduğu sonucunu doğurmaz.

Bilim, insanın önemine ilişkin ahlaki bir hüküm vermek zorunda değildir.

Yalnızca insanı doğanın kuruluşunun nedeni haline getirmek için elimizde bilimsel bir gerekçe olmadığını söyler.

İnsan merkezli düşüncenin çok güçlü olmasının bir nedeni, hikâyeyi her zaman sonundan anlatmamızdır. Bugün insan var. Geçmişi biliyoruz. Geçmiş olayları bugüne bağlayan yolu seçiyoruz. Diğer olasılıklar ortadan kalktığı için görünmez hale geliyor.

Bir ağacın son dalına kırmızı kalemle işaret koyup kökünden başlayarak yalnızca o dala giden yolu izlersek, bütün ağacın o noktayı üretmek için büyüdüğü izlenimini elde ederiz.

Ama ağaca bütünüyle baktığımızda yüzlerce dal görürüz.

Evrimin gerçek resmi buna daha yakındır.

Hatta dalların büyük bölümünün sona erdiğini de eklemeliyiz. Bugün yaşamış bütün canlı türlerinin yalnızca küçük bir bölümü hayattadır. Yaşam tarihi büyük ölçüde yok olmuş soyların tarihidir. Eğer bir hedef varsa, hedefe ulaşamayan milyarlarca dalı açıklamak gerekir. Oysa hedef varsayımını kaldırdığımızda sorun ortadan kalkar. Bazı soylar sürer. Bazıları dallanır. Bazıları yok olur.

İnsan da bu tarihsel sürecin içindedir.

Ve insanın geleceği de garanti değildir.

Evrimin bizi ürettiğini söyleyebiliriz; ama bizi korumak gibi bir yükümlülüğü yoktur. Homo sapiens’in sonsuza kadar var olacağına dair biyolojik bir yasa bulunmaz. Dünya tarihindeki diğer türler gibi çevresel dönüşümlere, hastalıklara, genetik süreçlere ve kendi yarattığı koşullara bağlı bir türüz.

“Evrimin zirvesi” fikri bu açıdan özellikle yanıltıcıdır. Zirveye ulaştıysak süreç bitmiş olmalıydı. Oysa insan popülasyonları da evrimleşmeye devam ediyor. Genetik değişim durmadı. Seçilim durmadı. Gen akışı ve sürüklenme durmadı. Kültürün oluşturduğu yeni çevreler bile biyolojik seçilim koşullarını etkileyebilir.

İnsan evrimden çıkmış değildir.

İnsan hâlâ onun içindedir.

Burada insanın toplumsal tarihini biyolojik evrime indirgeyen başka bir tuzaktan da kaçınmamız gerekir. Homo sapiens’in biyolojik bir tarihi vardır. Ama kapitalizmin ortaya çıkışı, devlet biçimleri, dinler, diller, aile kurumları veya sınıf ilişkileri genetik mutasyonların doğrudan sonucu değildir. İnsan biyolojik olarak evrimleşmiş bir canlıdır; toplumsal ilişkiler ise başka bir örgütlenme ve tarih düzeyinde işler.

“İnsan rekabetçidir çünkü evrim böyledir” gibi cümleler bu iki düzeyi birbirine karıştırır. İnsanlarda rekabet davranışı bulunabilir; işbirliği de bulunur. Şiddet vardır; bakım da vardır. Hiyerarşi vardır; eşitlikçi örgütlenmeler de vardır. Hangi davranışların hangi toplumsal biçimler içinde düzenlendiğini yalnızca genlerden çıkaramayız.

Biyolojik geçmiş sınırlar ve olanaklar yaratır. Toplum ise bunların üzerinde tarihsel biçimler kurar.

Bu ayrım, insanı ne doğadan koparır ne de toplumu biyolojiye teslim eder.

Serinin başından beri aslında aynı hareketi başka ölçeklerde izliyoruz. Atomun ne olduğunu öğrendik ama taşı yalnızca atom listesiyle açıklayamadık. Elementleri öğrendik ama elmas ile grafit arasındaki fark için örgütlenmeye bakmamız gerekti. Canlıların aynı elementlerden oluştuğunu gördük ama canlılık için hücre, metabolizma, kalıtım ve örgütlenme düzeyine geçtik. Evrime geldiğimizde bireyden popülasyona ve milyarlarca yıllık tarihe geçmek zorunda kaldık.

İnsan sorununda da aynı hata mümkündür: bir ölçeğin açıklamasını başka ölçeğin yerine koymak.

Belki de “İnsan evrimin hedefi midir?” sorusunun bizi götürdüğü en önemli yer burasıdır.

Hayır.

Ama insanın hedefsiz bir süreçten çıkmış olması onu anlamsız bir canlı yapmaz. “Evren bizi amaçlamadıysa hiçbir şeyin anlamı yoktur” sonucu bilimden çıkmaz. Amaç ile anlamı birbirine karıştırmış oluruz. Evrenin insanı üretmek için kurulmuş olması gerekmeden insanlar birbirlerine, yaptıklarına, kaybettiklerine ve kurdukları dünyaya anlam verebilir.

Evrim bize bunun cevabını vermez.

Evrim yalnızca çok daha sınırlı ve çok daha sarsıcı bir şey söyler:

Biz buradayız, ama buraya gelmemiz önceden yazılmış değildi.

Bu düşünce geçmişi küçültmez. Tam tersine yaşam tarihini insana çıkan dar bir koridordan kurtarır. Milyarlarca yıllık canlılık artık bize hazırlanan uzun bir giriş bölümü olmaktan çıkar. Kendi başına sayısız yönü, kopuşu, yok oluşu ve beklenmedik sonucu bulunan gerçek bir tarih haline gelir.

Ve bu noktada başka bir problem açılır. İnsan günlük dünyayı kendi bedeninin büyüklüğünden, kendi ömrünün süresinden ve kendi duyularının erişebildiği aralıktan görür. Atom bize çok küçük, bir milyar yıl akıl almaz uzun, galaksi ise kavranamayacak kadar büyük gelir.

Belki de bazı yanlışlarımız yalnızca insanı merkeze koymamızdan değil, insan ölçeğini dünyanın doğal ölçüsü sanmamızdan kaynaklanıyordur.

Bir sonraki ders:

05.15 — Ölçek Değişince Dünya Neden Başka Görünür?

Bu dersin temel cümlesini şöyle bırakabiliriz:

İnsan yaşam tarihinin gerçekleşmiş dallarından biridir; bugün var olması, evrimin milyarlarca yıldır onu hedeflediği anlamına gelmez.