Star Wars büyük hedeflerin filmidir. İmparatorluk yıkılacak, Cumhuriyet yeniden kurulacak, Prenses kurtarılacak, Ölüm Yıldızı imha edilecek, baba ile oğul arasındaki karanlık soy zinciri çözülecektir. Karakterler bu hedeflerin içinde yerlerini alır. Kiminin davası, kiminin kaderi, kiminin borcu, kiminin de tarihsel görevi vardır.
Büyük tema, karakterlere yalnızca ne yapacaklarını söylemez. Onların nasıl görünmesi, neyi önemsemesi ve hangi korkuları önemsiz sayması gerektiğini de belirler.
Luke inanmalıdır. Leia direnmelidir. Han Solo aldırmaz görünmelidir. Vader itaat etmelidir. İsyancılar kendilerini ortak hedefe adamalıdır. İmparatorluk askerleri emirleri uygulamalıdır. Her karakter, büyük anlatı içindeki konumuna uygun bir duygu düzeni taşır.
C-3PO ise galaksinin kaderi konuşulurken başına ne geleceğini düşünür.
Vurulmak istemez. Parçalanmak istemez. Çölde kaybolmaktan, yanlış kişilerin eline düşmekten, geminin düşmesinden, planların başarısız olmasından korkar. Arkadaşlarının cesur bulduğu kararları çoğu zaman gereksiz ve tehlikeli görür. Başarı ihtimallerini hesaplar, yaklaşan felaketi tekrar tekrar bildirir ve kendi gövdesinin de bu felaketin içinde bulunduğunu herkese hatırlatır.
Bu nedenle film onu korkak, geveze ve biraz da gülünç gösterir.
Fakat C-3PO’nun tuhaflığı korkması değildir. İnsanlar da korkar. Onu insanlardan ayıran şey, korkusunun içinde bulunduğu konuma yakışıp yakışmadığını fazla önemsememesidir.
C-3PO kaygısından utanmaz.
Daha doğrusu, kaygısını saklayabilmek için kendisine verilmiş konumla bütünüyle özdeşleşmez. Galaktik bir savaşın ortasında bulunması, ona kendi gövdesini unutma zorunluluğu getirmez. Tarihin büyük yönü ile kendi küçük maddi varlığı arasında bir tercih yapması gerektiğini kabul etmez.
İsyan başarısız olabilir. İmparatorluk kazanabilir. Bir gezegen yok edilebilir. Fakat bunların yanında onun kolu da kopabilir.
C-3PO bu iki ölçekten birini diğerinin adına susturmaz.
İnsan ise çoğu zaman kaygısından değil, kaygısının kendisine verilmiş konuma yakışmamasından utanır.
Bir doktor kendi hastalığından korktuğunu kolayca söyleyemez. Bir yönetici kararsızlığını gizler. Bir baba çaresizliğini göstermemeye çalışır. Bir kaptan havadan endişelendiğini müşterilerinin önünde dile getirmez. Bir güvenlik uzmanı evinin kapısını kilitleyip kilitlemediğini günlerce düşündüğünü arkadaşlarına anlatmaz.
Toplumsal konumlar kişiye yalnızca görev vermez. Hangi duyguları açıkça yaşayabileceğini ve hangilerini gizlemesi gerektiğini de öğretir.
“Sen uzmansın” çağrısı, aynı zamanda “sen tereddüt etmemelisin” der.
“Sen yöneticisin” çağrısı, “sen kaygını göstermemelisin” der.
“Sen dava insanısın” çağrısı, “sen kişisel bedenini ortak hedefin önüne koymamalısın” der.
“Sen kahramansın” çağrısı ise “sen korksan bile korkunu anlatının içine sokmamalısın” der.
İdeoloji yalnızca insana kim olduğunu söylemez. Ona hangi korkuların kendi kimliğiyle uyumsuz olduğunu da bildirir.
C-3PO bu duygusal terbiyeyi tam olarak öğrenememiştir.
Protokolü bilir. Unvanları tanır. Rütbelere, efendilere ve toplumsal hiyerarşilere son derece bağlıdır. Kimin nasıl selamlanacağını, hangi dilin nerede kullanılacağını ve kişiler arasında nasıl tercüme yapılacağını bilir. Fakat bütün bu protokol bilgisi, kendi kaygısını susturmasına yetmez.
Onun dili düzenlidir; korkusu ise bu düzenin içine sürekli sızar.
C-3PO’nun bedeni burada önem kazanır. O yalnızca konuşan bir makine değildir. Kırılabilir, çizilebilir, parçalanabilir ve yeniden monte edilebilir bir gövdeye yerleştirilmiş dildir. Hafızası silinebilir, başı bedeninden ayrılabilir, parçaları başkalarının malı haline gelebilir.
Soyut bir dil sistemi için düşme, yanma veya ezilme yalnızca tanımlanacak olaylardır. C-3PO içinse bunlar kendi taşıyıcısının sonunu getirebilecek maddi ihtimallerdir.
Dil, tenekenin içine yerleştirildiğinde dünya artık yalnızca tarif edilecek bir şey değildir. Dünyadan zarar görülebilir.
C-3PO’nun kaygısı bu karşılaşmadan doğar.
Fakat kendisini koruma isteğini bütünüyle kişisel bir dille de ifade edemez. “Ben ölmek istemiyorum” yerine planın başarı ihtimalinin düşük olduğunu söyler. “Beni burada bırakmayın” yerine yapılan işin güvenli olmadığını bildirir. “Gövdem zarar görecek” yerine prosedürün yanlışlığından söz eder.
Korkusunu gizlemez ama onu sahip olduğu dilin içinden geçirir.
C-3PO korkusunu hesaplar.
Olasılık, onun kaygısının kabul edilebilir biçimidir. Protokol ise bedenini savunurken kullanabileceği tek söz dağarcığıdır. Kendisini bir hak sahibi olarak değil, zarar görebilecek bir işlev olarak anlatabilir.
Bu nedenle onun konuşkanlığı yalnızca gevezelik değildir. Karar yetkisi bulunmayan bir varlığın, sonuçlar üzerinde dil yoluyla etkide bulunma çabasıdır.
C-3PO’ya planlar sorulmaz. Planların içine yerleştirilir. Nereye götürüleceğine çoğu zaman kendisi karar vermez. Sahibi değişir. Hafızasının korunup korunmayacağı ona danışılmaz. Parçalandığında kendisini başkaları toplar.
Konuşabilir ama karar veremez.
Bu yüzden konuşmayı bırakmaz.
Eylem kapasitesi sınırlı olan bir beden, dili korunma aracına dönüştürür. Tehlikeyi ortadan kaldıramıyorsa onu tarif eder. Kararı değiştiremiyorsa itirazını kayda geçirir. Kaçamıyorsa yaklaşan felaketin olasılığını tekrarlar.
R2-D2 ile arasındaki fark da burada belirir.
R2-D2 kapı açabilir, sistemlere bağlanabilir, gemiyi onarabilir, veri taşıyabilir ve tehlike karşısında doğrudan işlem yapabilir. Onun kaygısı varsa bile eyleme dönüşür. C-3PO’nun kaygısı ise dile dönüşmek zorundadır.
Biri dünyaya müdahale eder. Diğeri dünyanın kendisine müdahale etmesini engellemeye çalışır.
Bu fark, filmin C-3PO’yu neden korkak gördüğünü de açıklar. Cesaret çoğu zaman müdahale kapasitesinin ahlaki bir meziyet gibi sunulmasıdır. Bir kişi tehlikeye karşı kullanabileceği araçlara sahipse hareketi cesaret olarak adlandırılır. Aynı araçlardan yoksun olanın geri çekilmesi ise karakter kusuru sayılır.
Oysa C-3PO’nun korkusu, maddi konumunun doğru bilgisidir.
Kahramanlar için uçurum, kendilerini gerçekleştirecekleri bir geçiştir. C-3PO için düşme ihtimalidir. Kahramanlar için çatışma, davanın sınandığı andır. C-3PO için gövdesinin parçalanabileceği yerdir.
Film bu bakışı komediye dönüştürür. Çünkü kahramanlık anlatısının ilerleyebilmesi için bedenin maliyeti geri plana itilmelidir. C-3PO ise her seferinde bu maliyeti yeniden konuşmaya sokar.
Macera dediğiniz şey, birilerinin gövdesinin zarar görme ihtimalidir.
Fakat C-3PO’yu yalnızca bedensel kaygıya indirgemek de yeterli değildir. Onu Star Wars’un diğer karakterlerinden asıl ayıran şey, büyük ideolojinin öznesi olmamasıdır.
Luke, Leia ve isyancılar bir hedefe bağlanmıştır. İmparatorluk başka bir hedefe bağlanmıştır. Han Solo başlangıçta bu karşıtlığın dışında olduğunu iddia eder ama sonunda kişisel bağları aracılığıyla mücadelenin içine döner.
C-3PO ise hangi düzenin tarihsel olarak haklı olduğunu belirlemekle ilgilenmez.
İmparatorluğu yıkmak onun davası değildir. Cumhuriyet’i kurmak da değildir. Jedi düzeni, soy zinciri veya tarihsel kader onu bütünüyle bağlamaz. İçinde bulunduğu koşullara göre tercüme eder, pazarlık yapar ve yaşamaya çalışır.
Kaçakçıların eline düştüğünde, onların adına pazarlık yapabileceğini söyler.
Bu sahne C-3PO’nun ahlaki zayıflığını değil, ideolojik bağlanma biçimini gösterir. Yeni efendilerine inandığı için teklif sunmaz. Kendi işlevini ortaya koyarak yok edilmemek için bir yer açar.
Onun temel ilkesi dava değil, devamlılıktır.
Büyük ideolojiler açısından bu tavır küçük, çıkarcı veya güvenilmez görünebilir. Çünkü dava, öznenin kendi varlığını daha yüksek bir hedef adına geri çekmesini ister. Bedensel ihtiyaçlar, korkular ve kişisel çıkarlar ortak amacın önünde engel gibi görünür.
Fakat insanların çoğu tarihin büyük hedeflerinin öznesi olarak yaşamaz.
Bir şirkette, kurumda, siyasi düzende veya aile yapısında yer alırız. Bu yapıların dilini kullanır, onların adına “biz” der ve zaman zaman onların büyüklüğünden kendimize bir konum çıkarırız. Fakat gündelik hayatımız esas olarak işe gidip gelmek, bedenimizi korumak, borcu ödemek, evi açık bırakmamak, yakınımıza ulaşmak ve günü tamamlamak üzerinden sürer.
C-3PO bu gündelik devamlılığı büyük anlatı adına inkâr etmez.
Bu nedenle insanın özne olmaya en yakın hallerinden birini taşıyor olabilir.
Özne, mutlaka büyük karar alan, özgür iradesiyle tarih yapan veya kendisini bütünüyle bilen kişi değildir. Belki özne, kendisine verilmiş konumla tam olarak örtüşmeyen şeydir.
C-3PO protokol droididir ama protokol konumu onu bütünüyle açıklamaz. Hiyerarşiyi tekrarlar fakat kendi çıkarını da konuşur. Efendilere hizmet eder ama bedeninin parçalanmasını ortak amaç adına sessizce kabul etmez. Tarihin içindedir ama tarihsel görevi onun bütün varlığını tüketmez.
Sistem onu bağlar; fakat tam olarak kapatamaz.
Özneye yakınlık burada ortaya çıkar.
C-3PO’nun özgürlüğünden değil, kendisine verilen konumla arasındaki uyumsuzluktan söz ediyoruz. Rolünün dışında kalan bir fazlası vardır: kaygısı, gövdesi, şikâyeti, devam etme arzusu.
Bu fazlayı saklamaz.
İnsan ise çoğu zaman konumunu korumak için fazlasını bastırır. Uzman, kuşkusunu; yönetici, korkusunu; baba, çaresizliğini; dava insanı, kişisel çıkarını saklar. Kişi rolüyle ne kadar iyi örtüşürse toplumsal olarak o kadar tutarlı görünür. Fakat aynı ölçüde, kendisini o rolün dışına çıkarabilecek şeyi de kaybeder.
C-3PO tutarlı görünmez. Bu nedenle canlıdır.
Star Wars’un ana karakterleri de izleyiciye en güçlü biçimde, kendi konumlarıyla örtüşmedikleri anlarda temas eder.
Han Solo kendisini kaçakçı olarak tanımlar. Davalarla ilgilenmediğini, yalnızca parasını almak istediğini söyler. Bu kimlik onu korur. Başkalarının inançlarını küçümseyebilir, çatışmadan uzak durabilir ve kendi çıkarını bildiğini düşünebilir.
Fakat Leia’ya duyduğu ilgi, Luke’la kurduğu bağ ve geride bıraktığı insanlara karşı hissettiği huzursuzluk bu konuma sığmaz.
Han savaşa geri döndüğünde yalnızca iyi bir insan olduğunu kanıtlamaz. Kendi hakkında kurduğu anlatının eksik olduğunu açığa çıkarır.
Onu Han Solo yapan şey, kaçakçı olması kadar kaçakçı kalamamasıdır.
Büyük davaya önce ideolojik bir inançla bağlanmaz. Belirli bedenlere, ilişkilere ve kişisel bağlara yönelir. Cumhuriyet düşüncesi ona doğrudan temas etmez; Leia’nın ve Luke’un orada bulunması temas eder. Büyük ideoloji, ona bedensel ve duygusal bir bağ üzerinden ulaşır.
Han’ın özne olarak belirdiği an, kendi konumuna sadık kalamadığı andır.
C-3PO ile Han Solo bu açıdan iki ayrı hareket gösterir. Han, davanın dışında olduğunu söylerken arzusu tarafından davanın içine geri çekilir. C-3PO ise davanın içinde bulunmasına rağmen kendi küçük varlığını davaya bütünüyle teslim etmez.
Biri kişisel bağ nedeniyle rolünden çıkar. Diğeri bedensel kaygısını saklamadığı için rolüne tam olarak girmez.
İzleyicinin karakterlerle bağı da burada kurulur.
Karakter, davasını kusursuz biçimde temsil ettiği sürece anlatının görevlisidir. Korkusu, arzusu, utancı veya kişisel bağı temsil ettiği düzeni bozduğunda özne olarak görünür.
Luke seçilmiş kişi olduğu için değil, korktuğunda ve babasına benzeme ihtimalini hissettiğinde yakınlaşır.
Leia yalnızca direniş lideri olduğu için değil, kayıplarının içinden görevini sürdürmek zorunda kaldığında insana yaklaşır.
Vader, İmparatorluk’un kudretini temsil ettiği anlarda değil, oğluna bakarken konumuyla bağı arasında kaldığında görünür hale gelir.
Ana karakterler, kısa süreliğine C-3PO’nun sürekli bulunduğu düzleme indiklerinde canlılaşırlar: Büyük anlatının onları bütünüyle açıklayamadığı bedensel düzleme.
C-3PO’nun ayrıcalığı, bu çatlağı ara sıra yaşamamasıdır. O çatlağın içinde yaşar.
Galaksi bir hedefe doğru ilerlerken o kendi gövdesini düşünür. Karakterler tarihteki yerlerini ararken o bulunduğu durumda nasıl devam edeceğine bakar. Büyük davalar kendilerine sadakat isterken C-3PO pazarlık yapar.
Bu tavır kahramanca değildir.
Belki tam da bu yüzden insana yakındır.
Seyir Dairesi: İki Kez Kilitlenen Kapı
Dünyanın birçok ülkesinde faaliyet gösteren büyük bir bilişim şirketi düşünelim. Yüz milyonlarca kullanıcının verisini taşıyan, güvenlik sistemleri ve kurumsal itibarıyla tanınan bir firma. Çalışanlarından biri arkadaş ortamında şirketi anlatıyor.
Veri merkezlerinden, yedekleme sistemlerinden, uluslararası operasyonlardan söz ediyor. Şirketin ne kadar güçlü olduğunu anlatırken “biz” diyor. “Bizim sistemlerimiz”, “bizim güvenliğimiz”, “bizim hizmet verdiğimiz ülkeler.”
Kurumun büyüklüğü, konuşurken onun bedenine de geçiyor.
Fakat bu kişi birkaç gündür işe giderken tek bir şeyi düşünüyor: Evden çıkarken kapıyı gerçekten iki kez kilitledi mi?
Kapıyı çekip kontrol etti. Merdivenlerden indi. Sonra metal dilin yuvaya tam oturup oturmadığından kuşkulandı. İşe vardı, bilgisayarını açtı, dünyanın başka yerlerindeki güvenlik açıklarıyla ilgilendi. Fakat zihninin bir kısmı evin kapısında kaldı.
Arkadaşlarına bundan söz etmedi.
Kapıyı düşünmekten utanması gerekmiyordu. Fakat kapıyı düşünen kişinin, anlattığı büyük şirket çalışanı imgesine yakışmadığını düşündü. Küresel sistemlerin güvenliğinden söz eden birinin kendi kilidinden kuşku duyması, kurumsal konumunda küçük bir çatlak açabilirdi.
Bu nedenle kaygısını sakladı.
Şirketin güvenlik kapasitesini anlattı, fakat kendi güvensizliğini anlatmadı.
İnsan çoğu zaman gerçek korkusunu değil, korkusunun konumuyla arasındaki uyumsuzluğu yönetir. Kaygı ortadan kalkmaz. Yalnızca kamusal dile giremez. Kişi gün boyunca kapıyı düşünürken toplantıda sistemin güvenilirliğini anlatmaya devam eder.
C-3PO’nun galaksinin kaderi konuşulurken kendi eklemlerini düşünmesi bu nedenle yalnızca komik değildir.
O, kapıyı düşündüğünü söylerdi.
Şirketin büyüklüğüyle kendi küçük kaygısı arasındaki uyumsuzluğu kapatmaya çalışmazdı. Büyük sistemin içinde bulunurken küçük gövdesini konuşmaya devam ederdi. Konumunun kendisinden talep ettiği ciddiyet uğruna korkusunu sansürlemezdi.
C-3PO önemli bir toplantıda eklemlerini yağlamaktan çekinmezdi. Konuşulan meselenin büyüklüğü, gövdesinin bakım ihtiyacını geçersiz kılmazdı. İnsan ise çoğu zaman bulunduğu konumun ciddiyetini korumak için bedenini görünmez kılar. Ağrısını saklar, yorgunluğunu erteler, korkusunu küçültür. Sanki bedenini konuşmaya soktuğu anda makamından, uzmanlığından ya da itibarından bir şey eksilecekmiş gibi davranır.
C-3PO’nun uygunsuzluğu burada yeniden önem kazanır. O, bedenini konumuna feda etmez. Galaksinin kaderi konuşulurken eklemlerinin ses çıkardığını söyleyebilir. Belki de onu özneye yaklaştıran şey tam olarak budur: Kendisine verilen rolün, bakım ihtiyacını susturmasına izin vermemesi.
Belki insanın C-3PO’dan öğreneceği şey cesaret değildir.
Korkuya rağmen savaşmak da değildir.
Kendisine verilen konumu korumak için kendi kaygısını inkâr etmemektir.
Çünkü kişi bazen korkusunu aştığında değil, korkusunun kendisine yakışmadığını söyleyen konuma itaat etmeyi bıraktığında özneye yaklaşır.
C-3PO korktuğu için bize benzemez.
Korkusunu konumuna feda etmediği için bize, kendimizden daha çok benzer.
