Bir kapının kapı olduğunu her karşılaştığımızda yeniden düşünmeyiz. Onu tanır, açar, kapatır, önünde durur ya da içinden geçeriz. Pencere, masa, bardak, diş fırçası, zemin de büyük ölçüde böyledir. Nesneler dünyasının önemli bir kısmı bizim için önceden sabitlenmiştir ve bu sabitlik gündelik hayatın işlemesini sağlar. Her nesne karşısında yeniden “bu nedir, bununla ne yapılır?” diye düşünmek zorunda kalsaydık en sıradan hareket bile kesintiye uğrardı. Dünyanın belirli ölçüde sabit olması bir eksiklik değil, hareket edebilmenin koşullarından biridir.
Fakat bu sabitlik mutlak değildir. Diş fırçası diş fırçası olarak kalırken bir bilgisayar parçasını temizlemek, küçük bir yüzeye boya sürmek ya da ulaşılması güç bir yeri temizlemek için kullanılabilir. Bir sandalye üzerine oturulan şeydir ama gerektiğinde basamak olabilir. Bir kutu eşya taşır, masa ayağını yükseltir veya geçici bir raf haline gelir. Nesnenin tanınabilir olması onun bütün ilişkilerinin önceden belirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Tam tersine gündelik hayat, sabitlik ile yeniden kullanım arasındaki bu sessiz geçişler sayesinde işler.
Buradaki ayrım önemlidir. Bir nesnenin yeterince sabit biçimde tanınması ile o nesnenin, kişinin, olayın ya da ilişkinin yalnızca tek bir bağlantı içinde düşünülebilir hale gelmesi aynı şey değildir. Kapının kapı olduğunu bilmek gündelik hareketi kolaylaştırır. Fakat “başarılı insan böyledir”, “iyi aile şudur”, “ev alınması gereken bir şeydir”, “işyerinde karar patronundur”, “insanlar sonunda kendi çıkarını düşünür” gibi bağlantılar da kapının kapı oluşu kadar doğal görünmeye başladığında başka bir düzleme geçilmiş olur. Burada artık yalnızca dünya tanınmamakta; tarihsel, toplumsal ve ilişkisel bağlantılar da nesnelerin doğal özellikleriymiş gibi sabitlenmektedir.
Bağlamsal Serbesti, tam olarak bu ayrımın bulunduğu yerde ortaya çıkar.
Bağlamsal Serbesti, kurulmuş bir ilişkinin yeniden bağlanabilir kalma derecesidir. Bir nesne, kişi, söz, duygu ya da olay belirli bir bağlam içinde anlam kazanabilir; fakat bu bağlam onun kurulabileceği tek mümkün ilişki haline gelmek zorunda değildir. Buradaki serbesti, anlamın sürekli değişmesi ya da hiçbir şeyin sabitlenmemesi değildir. Bir bağlantı kurulabilir, kullanılabilir, hatta uzun süre korunabilir. Serbesti, bu bağlantının kendisini mümkün olan bütün bağlantıların yerine geçirmemesidir.
Bu nedenle Bağlamsal Serbesti, sınırsız seçenek anlamına gelmez. Önümüzde yüzlerce seçenek bulunması bizi bağlamsal olarak serbest kılmayabilir. Aynı şekilde yalnızca iki seçeneğin bulunması da serbestinin bütünüyle ortadan kalktığını göstermez. Asıl mesele seçeneklerin sayısı değil, seçeneklerin ve onları birbirine bağlayan ilişkinin yeniden düşünülebilir olup olmadığıdır. Serbesti gerçekleşmiş alternatiflerin çokluğu değil, gerçekleşmemiş alternatiflerin bütünüyle tasfiye edilmemesidir.
Özne dünyayla doğrudan karşılaşmaz. Nesneleri, sözleri, davranışları ve olayları birbirlerine bağlayarak bir dünya kurar. Bir bakış tehdit, ilgi, küçümseme ya da dalgınlık olarak okunabilir. Sessizlik reddedilme, düşünme, yorgunluk ya da yalnızca sessizlik olabilir. Para güvence, borç, değişim aracı, güç, eksiklik ya da gelecek kaygısı olarak farklı ilişkilerin içine girebilir. Bu bağlantılar rastlantısal değildir; kişinin geçmişinden, dilinden, içinde bulunduğu toplumsal ilişkilerden, sınıfsal konumundan, kurumlarla karşılaşmalarından ve başkalarının ona yönelttiği işaretlerden beslenir. Fakat bir bağlantının güçlü olması onun zorunlu olduğu anlamına gelmez.
Bağlamsal Serbesti bu nedenle “açık fikirli olmak” gibi kişisel bir meziyet değildir. Öznenin sahip olduğu sabit bir nitelik de değildir. Aynı kişi bir ilişkide geniş bir hareket alanına sahipken başka bir ilişkide son derece dar bir bağlantı zinciri içinde kalabilir. Bir insan sanat üretirken nesneleri kolaylıkla yeniden bağlayabilir, fakat aile ilişkilerinde birkaç sabit yorumdan dışarı çıkamayabilir. İşinde yeni çözümler üretebilir, fakat kendisi hakkında kurulmuş belirli bir yargıyı değiştiremez. Serbesti öznenin ne olduğuna değil, belirli bir ilişkide hangi yeniden bağlanma imkânlarının çalışabildiğine ilişkindir.
Bu yüzden “sağlıklı insan budur” gibi bir tanım üretmez. Daha temel bir şeyi tarif eder: imkânlarını kullanabilen öznenin hareket alanını. Buradaki imkân, öznenin kendisini sürekli geliştirmesi, optimize etmesi ya da bütün potansiyelini gerçekleştirmesi değildir. İmkân, mevcut bağlantının zorunluluğunun mutlaklaşmamasıdır. Özne “bunu böyle görüyorum” diyebilir ve aynı anda “başka türlü kurulabilir mi?” sorusunu bütünüyle kaybetmeyebilir.
Bu küçük fark önemlidir. “Bunu böyle görüyorum” bir bağlantı kurar. “Bu böyledir” ise bağlantıyı dünyanın özelliğine dönüştürebilir.
Bağlamsal Serbesti yalnızca öznenin kendi içinde gerçekleşen bir hareket de değildir. Çünkü bağlam tek başına öznenin kafasında kurulmaz. Karşıdaki kişi, nesne ya da olay da işaret üretir; direnebilir, cevap verebilir, beklenmedik bir özellik gösterebilir ve öznenin ilk bağlantısını bozabilir. Başka bir özneyi özne olarak kabul etmenin en temel koşullarından biri, onun benim hakkında kurduğum bağlamdan daha fazlası olabileceğini kabul etmektir. Karşımdaki kişi benim tahminimin, kategorimin veya geçmiş deneyimlerimin basit devamı değildir. Henüz bilmediğim bir söz söyleyebilir.
Bu nedenle gerçek bir soru yalnızca bilgi istemez. Soru, karşıdakinin henüz bende bulunmayan bir bağlam üretebileceğini kabul eder.
“Bunu neden söyledin?”
“Burada ne demek istiyorsun?”
“Bunu başka türlü yapabilir miyiz?”
“Ben böyle düşündüm ama sen başka türlü mü görüyorsun?”
Bu soruların ortak özelliği doğru cevabı aramaları değildir. Mevcut bağlantının kapanmasını geciktirirler. Karşıdakine bağlam üretme alanı bırakırlar.
Bağlamsal Serbesti burada çift yönlü çalışır. Özne bir yandan dışarıdan gelen işaretlerin kendi mevcut bağlantılarını değiştirmesine izin verebilir. Öte yandan kendisi de karşısındaki ilişkinin bağlantılarına müdahale edebilir. Yalnızca “başka türlü düşünebilir miyim?” diye sormaz; “bu ilişki başka türlü kurulabilir mi?” diye de sorabilir. Bu ikinci hareket, kavramı bireysel zihinsel esneklikten ayırır.
Özne yalnızca dünyadan şekil alan değildir. Dünyaya yeni bir bağlantı önerebilir.
“Dur bir dakika, şöyle de düşünülebilir mi?”
Bu cümle Bağlamsal Serbesti’nin en yalın hareketlerinden biridir. Önceki anlamı yok etmez. Yeni anlamı doğru ilan etmez. Yalnızca mevcut bağlantının üzerine küçük bir yeniden bağlanabilirlik payı açar.
Bir örüntünün kuvveti de burada başka türlü görülebilir. Örüntü yalnızca aynı davranışın tekrarlanması değildir. Yeni karşılaşmaların sürekli eski bağlantı zincirine çekilebilmesidir. Kişiler değişebilir, mekân değişebilir, olay değişebilir; fakat her yeni işaret aynı sonuca bağlanabilir. Böyle bir durumda dış dünya hareketli olduğu halde bağlam hareketsiz kalır. Özne birçok yeni şeyle karşılaşır fakat bu karşılaşmaların hiçbirinin kendi bağlantı düzenini bozmasına izin vermez ya da bunu yapabilecek ilişkisel imkânı bulamaz.
Bu nedenle hareket ile serbesti aynı şey değildir. Bir özne şehir değiştirebilir, iş değiştirebilir, insan değiştirebilir, düşüncelerini değiştirdiğini söyleyebilir; fakat bütün bu değişiklikler aynı bağlantı rejimi tarafından yeniden düzenlenebilir. Dışarıdaki çeşitlilik, içerideki yeniden bağlanabilirliği garanti etmez.
Bağlamsal Serbesti’nin sınırlanması da bu nedenle yalnızca “yanlış düşünme” olarak kavranamaz. Daha temel bir sorun, öznenin karşısındaki dünyanın kendi bağlantı zincirini bozabilme kapasitesini giderek daha az tanımasıdır. Karşıdaki kişi artık yeni bir bağlam açabilecek biri değil, önceden verilmiş bir konuma yerleştirilen nesne haline gelir. “Ne diyeceğini zaten biliyorum” cümlesi bu kapanmanın gündelik biçimlerinden biridir. Karşıdaki konuşmadan önce onun sözü bağlama yerleştirilmiştir.
Fakat bunun tersi de mümkündür. Özne karşıdaki tarafından yalnızca önceden tanımlanmış bir konuma yerleştirilebilir. Bir kurum vatandaşı “başvuru sahibi”, bir şirket çalışanı “performans birimi”, bir platform insanı “kullanıcı”, bir piyasa nesneyi “ürün” olarak tanımlayabilir. Bu tanımlar belirli işlemleri mümkün kılar; tıpkı kapının kapı olarak tanınmasının geçişi kolaylaştırması gibi. Sorun, işlem için gerekli tanımın ilişkinin tamamı haline gelmesidir.
Bir kişinin “kullanıcı” olarak tanınması bazı hizmetleri kolaylaştırabilir. Fakat yalnızca kullanıcı olarak tanındığında, kullandığı sistemin nasıl kurulması gerektiği üzerine söz söyleme imkânı ortadan kalkabilir. Kendisine seçenekler sunulur ancak seçeneklerin neden böyle düzenlendiğini değiştiremez. Burada seçim imkânı artarken Bağlamsal Serbesti azalabilir.
Bu nedenle muhataplık kavramın doğal sonuçlarından biridir.
Muhatap, bağlamı değiştirebilecek sözü olduğu kabul edilen diğeridir.
Birini dinlemek onu mutlaka muhatap kabul etmek değildir. Söylediğini kaydetmek, sınıflandırmak, cevaplamak hatta ona seçenek sunmak da yeterli değildir. Muhataplık, o sözün ilişkinin sonraki biçimini değiştirebilme ihtimalinin tanınmasıdır. Karşıdaki yalnızca mevcut çerçeve içinde konuşmaya davet edilmiyor, gerektiğinde çerçevenin kendisini yeniden açabilecek bir konumda bulunuyorsa Bağlamsal Serbesti ilişkisel bir biçim kazanır.
Burada kavram psikolojiyi aşar. Çünkü öznenin başka türlü düşünebilmesi, başka türlü davranabilmesi anlamına gelmeyebilir. Başka türlü davranabilmesi de karşısındaki ilişkinin değişebileceği anlamına gelmeyebilir. İşçi işyerinin başka türlü yönetilebileceğini düşünebilir; yurttaş belediyenin başka bir çözüm üretebileceğini görebilir; çocuk ailesindeki bir kuralın anlamsız olduğunu fark edebilir. Fakat bu sözlerin ilişkiye müdahale edebilme gücü yoksa öznel açıklık toplumsal serbestiye dönüşmeyebilir.
Bu nedenle Bağlamsal Serbesti yalnızca içsel bir kapasite değil, toplumsal olarak dağıtılan bir imkândır.
Herkes aynı ölçüde soru soramaz. Herkesin itirazı aynı ağırlıkta değildir. Herkes karşısındaki kurumun sorun tanımını değiştiremez. Bazı ilişkiler öznenin sözünü daha başlangıçta geçersiz, yetersiz, uygunsuz veya konuyla ilgisiz olarak sınıflandırabilir. Böyle durumlarda öznenin düşünsel serbestisi varlığını sürdürebilir fakat ilişkisel serbestisi sınırlanır.
Buradan kapitalist toplumsal ilişkilere geçildiğinde mesele yalnızca tüketim eleştirisi değildir. Kapitalizm nesneleri çok büyük bir çeşitlilik içinde çoğaltabilirken onlarla kurulabilecek ilişkileri belirli birkaç bağlantı etrafında yoğunlaştırabilir. Nesne giderek fiyat, mülkiyet, satın alma, kullanım ve elden çıkarma zinciri içinde görünür hale gelir. Ev barınmadan önce yatırım; toprak yaşam alanından önce mülk; bilgi düşünsel karşılaşmadan önce içerik; dikkat deneyimden önce ölçülebilir etkileşim; insan ilişkisi karşılaşmadan önce bağlantı ağı haline gelebilir.
Buradaki sorun satın almanın yanlış olması değildir. Sorun, satın alma ilişkisinin nesneyle kurulabilecek mümkün ilişkilerden biri olmaktan çıkıp nesnenin doğal bağlamı haline gelmesidir.
Bu nedenle Bağlamsal Serbesti tüketim karşıtı basit bir ahlak önermez. “Satın alma” yerine “alma” demekle yetinmez. Daha temel bir soru sorar:
Bu nesneyle ilişkim neden bu bağlantı üzerinden kurulmak zorunda?
Bu soru nesneyi reddetmez; nesneyi yeniden ilişkilendirilebilir hale getirir.
Aynı soru toplumsal ilişkilere de yöneltilebilir:
Barınma neden zorunlu olarak belirli mülkiyet biçimleri üzerinden örgütlenir?
Çalışma neden belirli hiyerarşik ilişkileri doğal kabul etmek zorundadır?
Bir kentin kullanımı neden onun piyasa değerine bağlanır?
Bir vatandaş neden yalnızca kendisine sunulan hizmetler arasında seçim yapan kullanıcı olarak düşünülür?
Bu soruların hiçbiri önceden doğru cevabı içermez. Bağlamsal Serbesti’nin radikal niteliği de burada bulunur. Kavram başka dünyanın nasıl kurulacağını söylemez. Mevcut dünyanın kendi bağlantılarını mümkün olan dünyanın sınırı olarak sunmasına itiraz eder.
Bu nedenle Bağlamsal Serbesti’nin politik hareketi “her şey başka türlü olabilir” değildir. Böyle bir önerme hem anlamsız hem de işlemez olurdu. Kapı hâlâ kapıdır. Bir toplumun kurumlara, belirli kararlara, sabitliklere ve tekrar eden pratiklere ihtiyacı vardır. Bağların kurulması sorun değildir. Sorun, kurulan bağların tarihini, koşullarını ve değiştirilebilirliğini kaybederek doğallaşmasıdır.
Bağlamsal Serbesti sabitliğin düşmanı değildir.
Sabitliğin zorunluluk kılığına girmesine karşıdır.
Bu ayrım, kavramı hem sınırsız görecelilikten hem de “her şey sürekli sorgulanmalıdır” türü yorucu bir düşünsel buyruğa dönüşmekten korur. Gündelik hayat büyük ölçüde sabitlikler sayesinde işler. Fakat hangi sabitliğin bir nesneyi kullanılabilir hale getirdiği, hangisinin tarihsel bir ilişkiyi doğallaştırdığı aynı soru değildir.
Belki de kavramın en temel sorusu burada ortaya çıkar:
Şu anda bir şeyi mi tanıyorum, yoksa bir ilişkiyi şeyin doğal özelliğiymiş gibi mi tanıyorum?
Bu soru, kapıyla toplum arasındaki farkı yeniden görünür hale getirir.
Kapının kapı olduğunu çok küçük yaşlarda öğrendik ve bu öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini büyük olasılıkla hatırlamıyoruz. Aynı dönemde dünyanın başka bağlantılarını da öğrendik: kim konuşur, kim dinler, ne ayıptır, ne değerlidir, kimden izin alınır, para ne işe yarar, kimin sözü önemlidir, ne satın alınır, ne sahip olunur. Fakat bunların hepsi aynı türden bilgiler değildir. Dil içinde bize birlikte gelmeleri, aynı ontolojik ağırlığa sahip oldukları anlamına gelmez.
Bağlamsal Serbesti bu nedenle dünyanın bütün sabitliklerini çözmeye çalışmaz. Onların aynı türden olmadığını fark edebilme alanı açar.
Bir kapı kapı olabilir.
Ama kimin anahtarı taşıdığı başka bir sorudur.
Kimlerin geçebildiği başka bir sorudur.
Kapının neden oraya konduğu başka bir sorudur.
Kapının hep kilitli kalmasının zorunlu olup olmadığı ise bambaşka bir sorudur.
Nesne değişmemiştir.
Bağlam açılmıştır.
Bağlamsal Serbesti tam olarak bu açıklığın adıdır: öznenin kendisiyle, başkasıyla ve nesneler dünyasıyla kurduğu mevcut bağlantıları kullanabilmesi, fakat onları dünyanın nihai düzeni sanmak zorunda kalmaması; karşılaşmanın kendi bağlantılarını değiştirmesine izin verebilmesi ve gerektiğinde karşısındaki dünyaya yeni bir bağlantı önerebilmesi.
Bu nedenle Bağlamsal Serbesti öznenin ne olması gerektiğini tarif etmez.
Öznenin “sağlıklı”, “olgun”, “özgür” ya da “doğru” biçimini sunmaz.
Daha yalın bir şey söyler:
Mevcut olan, mümkün olanın sınırı değildir.
Ve özne, kendisine sunulan dünyanın bağlantılarını yalnızca öğrenen ve tekrarlayan değil, onları yeniden görebilen, yeniden sorabilen ve kimi zaman yeniden kurabilen bir varlık olarak ortaya çıkabildiği ölçüde Bağlamsal Serbesti gerçekleşir.
Sözlük
Bağlamsal Serbesti: Bir nesne, kişi, olay, söz ya da ilişkinin mevcut bağlantısının, mümkün olan bütün bağlantıların yerine geçmeden kullanılabilmesi ve yeniden bağlanabilir kalması. Bu yazıda kullanılan kavramsal ifade.
Yeniden Bağlanabilirlik: Kurulmuş bir anlam veya ilişkinin bütünüyle ortadan kaldırılmadan başka bağlantılar içinde yeniden kurulabilme imkânı.
Bağlam Kapanması: Mevcut bağlantının alternatif ilişkileri bütünüyle tasfiye ederek kendisini tek mümkün bağlam gibi kurmaya başlaması.
İşlevsel Sabitlenme: Gündelik hareketi mümkün kılmak üzere nesnelerin ad, kullanım ve beklenti bakımından yeterince kararlı hale gelmesi.
İlişkisel Sabitlenme: Tarihsel, toplumsal veya öznel bir bağlantının nesnenin ya da dünyanın doğal niteliğiymiş gibi değişmez kabul edilmeye başlaması.
Muhataplık: Karşıdakinin yalnızca konuşmasına izin verilmesi değil, sözünün mevcut ilişkinin bağlamını değiştirebilme ihtimalinin tanınması.
İmkân: Bu yazıda seçenek sayısını değil, gerçekleşmemiş başka bağlantıların bütünüyle tasfiye edilmemiş olmasını ifade eder.
