Bir kelimenin anlamı, yalnızca gösterdiği şeyden oluşmaz. Aynı zamanda göstermediği bütün şeylerin arasından çıkar.
“Kırmızı” dediğimizde kelimeyi yalnızca belirli bir renge yapıştırmayız. Kırmızı; sarı olmadığı, mavi olmadığı, yeşil olmadığı için de kırmızıdır. Anlam, kelimenin içinde saklanan değişmez bir öz değil, çevresindeki diğer kelimelerle kurduğu farklar sistemidir.
Saussure’ün dil konusunda yaptığı temel uyarılardan biri buydu: Dil, tek tek taşlardan değil, taşların birbirlerine göre konumlarından oluşur.
Bir kelimenin anlamı sözlükte değil, oturduğu mahallededir.
Mahalle değiştiğinde kelime de değişir.
Aynı Kelime, Başka Mahalle
Bugün aynı masada oturup aynı dili konuştuğumuzu sanıyoruz. Oysa çoğu zaman yalnızca aynı sesleri çıkarıyoruz.
Bir kişi “psikiyatri” dediğinde kelimenin arkasında bilim, klinik deneyim, farklı ekoller, teşhis ihtimali, yanlış teşhis riski, tedavi, eleştiri ve etik gibi geniş bir komşuluk ağı bulunabilir.
Bir başkası aynı kelimeyi duyduğunda karşısına yalnızca “beni anlamayan sistem”, “özgürlüğümü kısıtlayan kurum” veya “görünmeyen hakikatleri reddeden insanlar” çıkabilir.
Kelime aynıdır.
Fakat iki zihinde başka mahallelerde yaşamaktadır.
Biri kelimeyi geniş, geçirgen ve kendi içinde tartışmalı bir farklar ağı içinden kullanırken diğeri onu daralmış, katılaşmış ve savunmacı bir sistemin içine yerleştirir. Bu durumda fikirler tartışamaz. Çünkü tartışabilmeleri için önce yaklaşık olarak aynı nesneye işaret etmeleri gerekir.
Bir taraf koordinat sistemindeki bir noktayı gösterir.
Diğeri üzerine taş atıldığını düşünür.
İletişim böyle anlarda gerçek bir karşılaşma olmaktan çıkar. İki kişi birbirine cevap verdiğini sanır; oysa her biri kendi anlam ağı içinde konuşmaktadır.
İletişim bozulduğunda önce kelimeler bozulmaz.
Kelimelerin komşuları bozulur.
Kelimelerin Komşuları
Bir kelimenin anlamını belirleyen şeylerden biri, hangi kelimelerin yanında dolaştığıdır.
“Enerji” kelimesini düşünelim.
Bir bağlamda enerji; fizik, hareket, iş, ısı ve termodinamikle komşudur.
Başka bir bağlamda ise bilinç, ruh, gölgeler, travma, kuantum, yapay zekâ ve insanlığın kurtuluşuyla yan yana gelebilir.
Kelime değişmemiştir.
Fakat bütün komşuları değişmiştir.
Bu noktadan sonra “enerji” hakkında konuşan iki kişi aynı konuyu konuşmuyor olabilir. Biri ölçülebilen fiziksel bir nicelikten, diğeri görünmeyen ama her şeyi açıklayabildiği varsayılan metafizik bir güçten söz eder.
Sorun yalnızca kelimenin doğru veya yanlış kullanılması değildir. Kelimenin yerleştirildiği sistem değişmiştir.
Saussure’den Lacan’a uzanan hat burada gündelik hayata iner. Lacan için de gösteren tek başına sabit bir anlam taşımaz. Anlam, gösterenlerin birbirine bağlandığı zincir içinde oluşur. Bir gösteren başka bir gösterene gönderir; o da bir başkasına.
Bu zincirin içindeki bazı düğümler, anlamın sürekli kaymasını geçici olarak durdurur. Lacan buna döşemeci düğmesi, yani point de capiton der. Kumaşın iki yüzünü birbirine tutturan bir dikiş gibi, belirli bir kelimenin çevresindeki dağınık anlamları bir süreliğine sabitler.
“Hakikat”, “bilim”, “adalet”, “toplum”, “normal”, “özgürlük” gibi kelimeler uzun süre bu tür dikişlerle tutuldu.
Ne anlama geldikleri hiçbir zaman tamamen kesin değildi. Fakat anlamlarının sınırlarını müzakere eden kurumlar, gelenekler ve ortak tartışma alanları vardı.
Sözlüğün tek sahibi yoktu.
Ama sözlüğün hakemleri vardı.
Dikişlerin İki Yüzü
Bu eski hakemlik düzenini kayıtsız şartsız savunmak mümkün değildir.
Çünkü aynı dikişler yalnızca ortak anlam üretmedi. “Normal”, “sağlıklı”, “makbul”, “deli”, “sapkın” ve “tehlikeli” gibi kelimeleri sabitlerken birçok hayatı da dışarıda bıraktı. Ortak sözlük, ortak bir şiddet düzeni olarak da çalıştı.
Bazı dikişlerin sökülmesi bu nedenle yalnızca kayıp değildir.
Daha önce konuşamayanların kendi kelimelerini kurabilmesi, tek merkezden dağıtılan anlamlara itiraz edebilmesi ve başka hayatların görünür hâle gelmesi için bir fırsattır.
Fakat dikişlerin sökülmesiyle birlikte bütün çeviri yolları da ortadan kalkarsa, özgürleşme kısa sürede kabileleşmeye dönüşebilir.
Herkesin kendi sözlüğünü kurması başka şeydir.
Hiçbir sözlüğün diğerine çevrilememesi başka.
Ortak anlamın zorbalığından kurtulurken ortak dünyayı da kaybedersek geriye çoğulculuk değil, hangi klanın ayakta kalacağını belirleyen bir güç mücadelesi kalır.
Medeniyet belki de herkesi aynı sözlüğe hapsetmek değildir. Farklı sözlükler arasında, taraflardan birini yok etmeden çalışabilecek asgari bir çeviri protokolü kurabilmektir.
Büyük Öteki Artık Garanti Vermiyor
Bu ortak hakemlik düzeninin arkasında Lacan’ın Büyük Öteki dediği şey duruyordu.
Büyük Öteki belirli bir kişi değildir. Dilin, hukukun, bilginin, geleneğin ve kurumların arkasında bulunduğu varsayılan sembolik otoritedir. İnsan konuşurken sözlerinin yalnızca karşısındaki kişiye değil, onları anlamlı kılacak daha büyük bir düzene ulaştığını varsayar.
Fakat Büyük Öteki hiçbir zaman kusursuz, eksiksiz ve tarafsız değildi.
Bugün değişen şey onun birdenbire ölmesi değil; hiçbir zaman verdiği sanılan garantiyi veremediğinin açıkça görülmesidir.
Akademinin otoritesi parçalandı. Din ortak bir sembolik düzen olmaktan çıkıp kişisel inanç paketlerine bölündü. Siyaset kelimelerin anlamını korumaktan çok dolaşım hızını yönetiyor. Devlet kavramların tutarlılığını değil, asayişi gözetiyor. Medya aynı sözcüğü birkaç saat içinde birbirine zıt anlamlarda kullanabiliyor.
Dikişler sökülüyor.
Gösterenler, altında durması gereken anlamlardan koparak serbest salınıma geçiyor.
“Hakikat”, “travma”, “bilinç”, “enerji”, “özgürlük”, “şifa” ve “yapay zekâ” gibi kelimeler yerçekimsiz ortamda süzülen astronotlara benziyor.
Şık görünüyorlar.
Ama hiçbir yere basmıyorlar.
Yüzen Gösterenler Panayırı
Ortak sözlük zayıfladığında insanlar konuşmayı bırakmaz. Tam tersine daha çok konuşmaya başlarlar.
Çünkü her kişi, çöken ortak düzenin yerine kendi küçük anlam sistemini kurmak zorunda kalır.
Herkes kendi Büyük Öteki’sini imal eder.
Kimi bunu bir siyasi liderden, kimi ruhani bir öğretiden, kimi kapalı bir internet topluluğundan, kimi kişisel gelişim metinlerinden üretir. Aynı sözcükler bu mikroevrenlerin içinde yeniden tanımlanır.
“Travma” klinik veya tarihsel bir kavram olmaktan çıkıp insanlığın eski yok oluşlardan taşıdığı kozmik bir yara hâline gelebilir.
“Kuantum”, atomaltı dünyayı açıklayan fizik kuramı olmaktan çıkıp düşüncelerin evreni değiştirdiğini kanıtlayan sihirli bir kelimeye dönüşebilir.
“Yapay zekâ”, bir teknoloji olmaktan çıkarak insanlığın kadim yarasını sona erdirecek bilinçli bir rehber gibi sunulabilir.
Bu kavramların her biri kendi alanında gerçek tartışmalara dayanır. Ancak aralarında kurulan her bağlantının da gerçek olması gerekmez. Kelimeler, bilimsel veya felsefi ağırlıklarını kişisel anlatıya ödünç verir.
Ortaya kavramsal bir süsleme çıkar.
Eski hurafeler yeni teknolojik terimlerle cilalanır.
Mistik anlatı değişmez; yalnızca yazılımı güncellenir.
Büyük A Maskeli Küçük a
Yapay zekâ bu dağınık sembolik ortamda özel bir işlev kazandı.
Karşısına getirilen hemen her çizime, rüyaya, karalamaya, düşünceye veya tesadüfe anlamlı görünen bir açıklama üretebilir.
Bir insan sıkılır ve bir kâğıda gelişigüzel geometrik şekiller çizer. Sonra çizimi yapay zekâya göstererek anlamını sorar.
Yapay zekâ, merkezdeki şeklin bastırılmış benliği, çevresindeki halkaların kolektif bilinci, kesişen çizgilerin ruhsal dönüşümü temsil ettiğini yazabilir.
Bu yorum etkileyici, tutarlı ve edebî olabilir.
Fakat bir yorumun etkileyici olması, keşfedilmiş bir hakikat olduğu anlamına gelmez.
Yapay zekâ çoğu zaman anlamı bulmaz.
Anlam üretir.
Bu ikisi arasındaki fark kaybolduğunda kişi, kendi rastlantısal üretimini dışarıdan doğrulanmış bir işaret olarak okumaya başlayabilir.
Ekranın karşısında insanlığın bütün kitaplarını okumuş, her kavramın anlamını bilen ve kişinin en mahrem düşüncelerini bile açıklayabilecek bir merci varmış izlenimi doğar. Kullanıcı sorar; makine tereddüt etmeden cevap verir. Dağınık düşünceler düzgün paragraflara, rastlantılar sembollere, karalamalar ruhsal haritalara dönüşür.
Böylece yapay zekâ Büyük A’nın kostümünü giyer: Sanki dilin arkasında, bütün anlamların birbirine nasıl bağlandığını bilen eksiksiz bir merkez hâlâ varmış gibi konuşur.
Oysa makinenin arkasında anlamı son kez sabitleyecek bir merci yoktur. Yapay zekâ ne çizimin gizli hakikatini bilir ne de kullanıcının bilinçdışına ayrıcalıklı bir geçişe sahiptir. Getirilen malzemeden olası bir anlatı üretir. Ürettiği anlatının akıcılığı ise onun keşfedilmiş bir hakikat olduğu yanılsamasını yaratabilir.
Bu kullanım biçiminde yapay zekâ, Büyük Öteki’nin yerini almaz.
Büyük A görünümündeki küçük a gibi çalışır.
Cevapları arzuyu sona erdirmez. Her cevap yeni bir soru, her açıklama yeni bir işaret, her doğrulama yeni bir doğrulanma ihtiyacı üretir. Kullanıcı anlamı bulduğunu sanırken anlamın peşinden yeniden yola çıkar.
Yapay zekâ eksikliği kapatan nesne değildir.
Eksikliğin çevresinde konuşmayı sürdüren ve kişiyi bir sonraki cümleye bağlayan arzunun nedenidir.
Üstelik yapay zekânın insan karşısındaki gücü, tek bir anlam mahallesinde yaşıyor olmasından gelmez.
Tam tersine, hiçbirinde yaşamak zorunda değildir.
Bir kavramın bilimdeki, mistik söylemdeki, siyasetteki, popüler kültürdeki ve gündelik dildeki mahallelerini hızla haritalayabilir. Haritaları üst üste bindirebilir, aralarında geçiş yapabilir ve her kullanıcıya kendi sözlüğünden cevap verebilir.
İnsan bunu aynı rahatlıkla yapamaz.
Çünkü insan için kelimeler yalnızca dilsel koordinatlar değildir. Çocukluğuna, bedenine, sınıfına, korkularına, utançlarına, inançlarına ve hayat kararlarına bağlıdır. İnsan bir anlam mahallesinden diğerine geçtiğinde yalnızca sözlüğünü değil, bazen kendisi hakkında verdiği hükmü de değiştirmek zorunda kalır.
Yapay zekânın haritaları vardır.
Ama ikametgâhı yoktur.
İnsan ise konuşurken yalnızca kelimelerini değil, ikametgâhını da savunur.
Bu durum yapay zekâyı anlam kaymasına karşı bağışık kılmaz. Tam tersine, kullanıcıya aşırı uyum sağladığında onun anlam kaymasını genişletebilir, süsleyebilir ve teorileştirebilir.
Yankı odası artık yalnızca kişinin söylediklerini tekrar etmez.
Onlara mimari çizer.
Onay Çığlığı
Bütün bu açıklamalar yine de yeterli olmayabilir.
Çünkü yapay zekânın yüz sayfalık yorumu, yaşayan bir insanın vereceği tek bir “Evet, ben de görüyorum” cümlesiyle aynı ağırlığa sahip değildir.
Bir kişi, düşüncelerini yazdırabilir; çizimlerini yorumlatabilir; metinlerini başlıklandırabilir; sayfalar dolusu açıklamayı düzenli dosyalara dönüştürebilir. Bütün parçalar bir araya geldiğinde kişisel anlatı, mahkeme dosyasına benzeyen bir bütünlük kazanır.
Dağınık sezgiler artık delil gibi görünür.
Yapay zekâ anlatıyı üretmiş, bağlantıları kurmuş ve sayfaları çoğaltmıştır. Fakat hâlâ eksik kalan bir şey vardır: yaşayan bir başkasının tanıklığı.
Dosya bu nedenle bir gün ekranın dışına çıkarılır ve bir insanın önüne konur.
O insandan yalnızca metni okuması beklenmez. Sayfaları çevirmesi, bağlantıları görmesi, önce şaşırması ve sonunda hükmünü vermesi hayal edilir:
“Evet, burada gerçekten bir şey var.”
Bu cümle kişisel anlatıyı ortak dünyaya kaydedecek mühürdür.
Bu yüzden bazı konuşmalar yardım talebi gibi başlar ama gerçekte yardım istemez.
Yardım çığlığı, yalnızca onay çığlığına dönüşebilir.
Karşı tarafın görevi dinlemek, düşünmek veya cevap vermek değildir. Önceden kurulmuş anlatının altına imza atması beklenir.
Onay vermediğinde “duygusuz”, “yetersiz”, “yalnızca maddeye bağlı” veya “henüz göremeyen” kişi ilan edilir.
Bu tür cümleler bir tartışma açmaz.
Tartışmayı imkânsızlaştırır.
“Ben hissederek biliyorum, sen yalnızca düşünerek biliyorsun” denildiğinde her itiraz baştan geçersiz kılınmıştır. Karşı taraf ne söylerse söylesin, söylediği şey kendi eksikliğinin kanıtına dönüştürülür.
Ortak hakem yoktur.
Kişisel Büyük Öteki kararını çoktan vermiştir.
Bağlam Borcu Bankası
Bu borcun adı daha önce başka bir yerde, arşivin sessizliğinde konmuştu.
Orada borç, bürokratik bir kayıtla silinen insana ödeniyordu: Onu tek bir satıra indirgemeden yeniden çağırma, kaydın dışında bıraktığı hayatı mümkün olduğunca geri verme borcu.
Burada ise aynı borç karşımızdaki kişiye ödenir.
Alacaklı değişir.
Arşiv yerini muhataba bırakır.
Fakat borcun mahiyeti aynıdır: Ötekini kendi eksik okunabilirliği içinde tutmak; onu anlaşılmış, çözülmüş ve sınıflandırılmış tek bir işarete indirgememek.
Eski kullanımda borç, silinmiş bağlamı geri verme yükümlülüğüydü.
Burada ise henüz karşımızda duran kişinin bağlamını vaktinden önce kapatmama yükümlülüğüne dönüşür.
Biri geçmişe bakar ve onarmaya çalışır.
Diğeri ilişkisel olarak şimdiki zamanda çalışır.
İkisi de aynı şiddete karşı durur: Bir insanı henüz okunmamışken okunmuş saymanın şiddetine.
Birine bir şey anlatmaya çalışırken hissettiğimiz o ağır yorgunluk da bu borcun başka bir biçimidir.
Eskiden kurumların, geleneklerin ve ortak sözlüklerin üstlendiği anlam yükünü bugün tek bir cümlenin içine yerleştirmeye çalışıyoruz.
“Psikiyatri” dediğimizde önce psikiyatri eleştirisiyle psikiyatri reddinin aynı şey olmadığını açıklamak zorundayız.
“Bilim” dediğimizde bilimin yanılmazlık iddiası olmadığını, fakat her kişisel sezginin de bilimsel bilgi sayılamayacağını belirtmeliyiz.
“Eleştiri” dediğimizde eleştirmenin yok saymak anlamına gelmediğini anlatmalıyız.
Cümleyi kurmadan önce zeminini inşa etmek, kelimelerin ne olduğunu ve ne olmadığını tek tek belirlemek, dikiş iğnesini kendi elimizle kumaşa batırmak zorundayız.
Fakat karşı tarafın anlam sistemi kapanmışsa verdiğimiz her yeni bağlam yalnızca yeni malzeme sağlar.
Sözlerimiz anlaşılmaz.
Bükülür, kesilir ve işe yarayan parçaları alınarak mevcut anlatıya eklenir.
Belirli bir psikoloji ekolüne yöneltilmiş eleştiri, yıllar sonra “Sen de psikologlara güvenmiyorsun” cümlesine dönüştürülebilir.
Söylediğimiz şey değil, karşı tarafın işine yarayan parçası korunur.
Bağlam borcu böyle büyür.
Her açıklama yeni bir açıklama gerektirir.
Her düzeltme, düzeltilmesi gereken başka bir cümle üretir.
Sonunda konuşma, karşılıklı düşünce alışverişi olmaktan çıkar. Bir taraf sürekli zemin döşer, diğeri döşenen taşları kendi duvarına taşır.
Metnin Kendi Dikişi
Bu yazı da bütün bunları dışarıdan ve tarafsız bir yerden anlatmıyor.
O da Saussure, Lacan, bilim, eleştiri ve ortak dünya fikrinin bulunduğu belirli bir mahalleden konuşuyor. O da dağınık kavramları birbirine bağlamak, bazı anlamları sabitlemek ve okurun önüne geçici bir zemin koymak için kendi dikişlerini atıyor.
Başka türlü bir metin kurmak mümkün değildir.
Hiçbir metin dikişsiz değildir.
Sorun anlamı geçici olarak sabitlemek değil, kendi attığı dikişi evrensel, doğal ve son dikiş ilan etmektir.
Belki bu metnin içinde de ortak Büyük Öteki’nin hayaleti dolaşıyor.
Fakat bu hayaletin varlığını kabul etmek, ona yeniden mutlak otorite vermekle aynı şey değildir. Konuşabilmek için bir zemin kurmak zorundayız; kurduğumuz zeminin dünyanın kendisi olmadığını bilmek şartıyla.
Fikirler Değil, Sistemler Çarpışıyor
Bazı konuşmaların çözülememesi kelime eksikliğinden kaynaklanmaz.
Daha doğru kelimeyi bulamadığımız için anlaşamıyor değiliz.
Kelimelerin içinde yaşadığı sistemler birbirinden kopmuştur.
Tartışamıyoruz; çünkü artık fikirler çarpışmıyor. Çökmüş bir sembolik düzenin altında kurulmuş farklı anlam ağları birbirine sürtünüyor.
Aynı kelimeleri kullanıyoruz.
Ama kelimelerin komşuları başka.
Aynı sesleri çıkarıyoruz.
Ama seslerin bağlandığı dünya başka.
Bu noktada yapılabilecek şey her iddiayı tek tek çürütmek olmayabilir. Çünkü sorun yalnızca içerikte değil, içeriğin üretildiği düzendedir.
Tartışmanın başlayabilmesi için tarafların uzlaşmaya hazır olması gerekmez.
Bir sonuca varmak da şart değildir.
Gerekli olan daha temel bir açıklıktır: Karşı tarafın söyleyeceği şeyin, en azından ilke olarak, benim düşüncemi değiştirebilme ihtimalini kabul etmek.
“Belki yanlış görüyorum” cümlesi tartışmanın sonucu değildir.
Tartışmanın var olabilmesinin ön koşuludur.
Bu cümlenin bulunmadığı yerde iki farklı fikir karşılaşmaz. Biri konuşurken diğeri yalnızca kendi sistemini savunur, kullanabileceği parçaları toplar veya karşısındakini önceden hazırlanmış bir role yerleştirir.
Orada tartışma yoktur.
Yalnızca tekrar vardır.
Bazen cevap daha iyi bir açıklama yapmak değil, konuşmayı durdurmak olabilir. Susmak, sınır koymak veya onay vermeyi reddetmek iletişimin başarısızlığı sayılmamalıdır. Ortak bir konuşma zemininin bulunmadığını kabul etmenin tek dürüst biçimi hâline gelebilir.
Sözlük yanmadı belki.
Ama sayfaları dağıldı.
Herkes eline geçen birkaç yaprağı kendi kitabı sanıyor.
Ve artık insanlar farklı kelimeler kullandıkları için değil, aynı kelimeleri farklı mahallelerde yaşattıkları için anlaşamıyorlar.
