Bilimsel adı: Trigonella coerulescens subsp. ayvalikensis
Familyası: Baklagiller — Fabaceae
Yaşam biçimi: Tek yıllık otsu bitki
Çiçeklenme dönemi: Mart–Mayıs
Yetişme ortamı: Kıyıya yakın kumlu topraklar
Dağılımı: Ayvalık çevresi
Koruma durumu: Hassas — VU
Ayvalık çemeni, dünyada yalnızca Ayvalık çevresinde yetiştiği bilinen yerel endemik bir bitkidir. İnce gövdeli, üç parçalı yapraklı ve küçük mavi-mor çiçekli bu bitki, baklagiller ailesinin bir üyesidir. Kıyıya yakın kumlu alanlarda yetişir; ilkbaharda çiçeklenir ve yaz yaklaşırken tohumlarını taşıyan ince baklalar oluşturur.
Bitki, bilim dünyasına 2017 yılında Trigonella coerulescens subsp. ayvalikensis adıyla tanıtılmıştır. “Ayvalikensis” sözcüğü, Latince bilimsel adlandırmada “Ayvalık’a ait” veya “Ayvalık’tan” anlamına gelir. Böylece Ayvalık, bir yerleşim adı olmanın yanında bir bitkinin bilimsel adına da kaydedilmiştir.
Ayvalık çemeninin yaşam alanı geniş değildir. Kumlu kıyı toprağına bağlı olduğu için sahillerin düzenlenmesi, betonlaşma, araç geçişleri, yoğun kullanım ve bitki örtüsünün temizlenmesi türün varlığını doğrudan etkiler. Türkiye’deki botanik çalışmalarında yalnızca Ayvalık çevresinde görülen yerel bir endemik olarak değerlendirilmiş ve hassas türler arasında gösterilmiştir.
Ayvalık’ın adı çoğunlukla zeytinle birlikte anılır. Oysa zeytin, Ayvalık’ın en görünür bitkisiyken Ayvalık çemeni belki de kentin adına en sıkı biçimde bağlı olan bitkidir. Zeytin başka coğrafyalarda da yetişir; Ayvalık çemeni ise adını da yaşam alanını da buradan alır.
Buna rağmen kentte onu tanıyanların sayısı azdır. Bir taş evin, eski bir fabrikanın veya kıyı kahvesinin kaybolması kolayca fark edilirken birkaç santimetrelik bir bitkinin ortadan kalkması çoğu zaman sessiz gerçekleşir. Ayvalık çemeni, bir kentin yalnızca büyük yapılarla değil, fark edilmeden yaşayan küçük canlılarla da kayıt altına alınabileceğini gösterir.
Ayvalık Ansiklopedisi’nin notu:
Ayvalık’ta yetişir. Ayvalık’ın adını taşır. Ayvalıklının önemli bir kısmı onu hiç görmemiştir. Muhtemelen bitkinin bugüne kadar hayatta kalmasını sağlayan şey de biraz budur.
Görsel: Ayvalık çemenini betimleyen temsili botanik levha. Eski doğa bilimcilerin kayıt ve gravür geleneğinden hareketle hazırlanmıştır; tarihsel bir belge değildir.
