Sosyal medyada kaydırma, defineci dikkat ve geçici hakikat üretimi üzerine
Sosyal medya akışında karşılaştığımız profiller ilk bakışta oldukça nettir. Bir ad, bir yüz, bir meslek, birkaç ilişki, geçmişten kalan fotoğraflar ve güncel paylaşımlar vardır. Kullanıcı hakkında bilmemiz gerektiği varsayılan unsurlar ekranın belirli yerlerine yerleştirilmiştir: yüz yukarıdadır, geçmiş aşağıya doğru sıralanır, ilişkiler etiketlerde görünür, düşünceler yorumlara ve paylaşımlara dağılır.
Bu düzen yalnızca teknik değildir. Profilin nasıl okunacağını da belirler.
Arayüz, birbirinden farklı zamanlarda üretilmiş kayıtları aynı kullanıcı adı çevresinde toplar. Profil fotoğrafı, biyografi, gönderiler, yorumlar ve etiketler tek bir kişiliğin parçalarıymış gibi sunulur. Böylece öznesiz bir kayıt yüzeyi, arkasında tutarlı ve tanınabilir bir kişi bulunuyormuş gibi görünür.
Bu görünür bütünlüğün en yoğun alanına resmî pik diyebiliriz.
Resmî pik
Resmî pik, profilin en kolay tanınan, en hızlı kabul edilen ve toplumsal kurumlar tarafından en fazla desteklenen okuma merkezidir.
Bir doktorun doktora, öğretmenin öğretmene, annenin anneye, işçinin işçiye, zenginin zengine benzemesi beklenir. Meslek, yaş, cinsiyet, sınıf, aile, dil ve görünüş birbirine bağlanarak tanınabilir bir kişi görüntüsü meydana getirir. Profil fotoğrafı, biyografi ve paylaşımlar bu görüntüyü doğruladığı ölçüde hesap anlaşılır sayılır.
Teknoloji yeni olabilir; fakat kurduğu tanınabilirlik düzeni çoğu zaman oldukça eskidir.
Hukuk, aile, ahlak, meslek, reklam, sınıf ve gelenek kişiden zaten belirli bir bütünlük bekler. Sosyal medya bu bütünlüğü icat etmez. Onu görünür, karşılaştırılabilir ve kesintisiz biçimde denetlenebilir hâle getirir.
Kullanıcı yalnızca kim olduğunu göstermekle kalmaz. Hesaba bağlanan kayıtların birbirleriyle uygun bir ilişki içinde görünmesinden de sorumlu tutulur. Mesleğiyle mizahı, sınıfsal konumuyla eşyaları, aile içindeki rolüyle bedeni, geçmişiyle bugünkü dili arasında tutarlılık beklenir.
Bu nedenle resmî pik yalnızca en muhtemel kimlik değildir. Aynı zamanda en fazla korunan ve tekrar edilen kimlik alanıdır.
Fakat kaydırma hareketinin hazzı çoğu zaman bu merkezde doğmaz.
Resmî pik tanınabilir, güvenli ve tekrarlıdır. Akışı durduran şey çoğunlukla bu bütünlüğe uymayan küçük bir ayrıntıdır.
Tanımsız açıklık
Rüzgârla hareket etmiş bir etek.
Normalde bel üstü çekilmesi beklenen bir görüntüde kadraja giren açık bacaklar.
Sosyal statüye uygun bulunmayan bir cümle.
Meslekle uyuşmadığı düşünülen bir mizah.
Sınıfsal konumla çeliştiği varsayılan bir eşya.
Arka planda unutulmuş bir nesne.
Silinmesi beklendiği hâlde profilde bırakılmış eski bir fotoğraf.
Bu ayrıntıların hiçbiri kendi başına bir hakikat taşımaz.
Hatta başlangıçta birer gösteren olduklarını söylemek bile güçtür. Gösteren, başka gösterenlerle ilişki içinde belirli bir anlam zincirine katılır. Burada ise çoğu zaman yalnızca anlamı sabitlenmemiş bir açıklık vardır.
Profil sahibi ayrıntıyı isteyerek bırakmış olabilir.
Fark etmemiş olabilir.
Önemsememiş olabilir.
Bakanın gördüğü şeyi hiç görmemiş olabilir.
Ayrıntı, tam da ne olduğu belirlenmediği için güçlüdür.
Bu alana tanımsız açıklık diyebiliriz.
Tanımsız açıklık, kişinin gizli hakikatinin yüzeye çıktığı yer değildir. Öznesiz profil yüzeyinde anlamı henüz sabitlenmemiş bir kayıt, görüntü veya uyumsuzluktur.
Açıklığın gücü, içinde sakladığı bilgiden değil; farklı yorumların içine yerleşebileceği kadar boş kalmasından doğar.
Bakan bu boşluğa yalnızca anlam yerleştirmez. Kendi arzusunu, kıskançlığını, sınıfsal beklentisini, üstünlük duygusunu, ezilme hissini veya ahlaki kaygısını da taşır.
Aynı açıklık farklı bakışlarda farklı cümlelere dönüşebilir:
“Bunu özellikle göstermiş olmalı.”
“Kendisini kontrol edememiş.”
“Herkes onu başka türlü tanıyor ama asıl hâli bu.”
“Bulunduğu konuma aslında ait değil.”
“Bunu fark eden yalnızca benim.”
“Profilinde saklamaya çalıştığı şey burada açığa çıkmış.”
Bir bakanda arzu doğuran ayrıntı, diğerinde ahlaki öfke, bir başkasında sınıfsal küçümseme yaratabilir. Çünkü anlam ayrıntının içinde hazır olarak bulunmaz.
Anlam, tanımsız açıklık ile bakışın kendi eksiği arasındaki karşılaşmada üretilir.
Defineci dikkat
Bu bakış biçimine defineci dikkat diyebiliriz.
Defineci dikkat, profili bütünlüğü içinde anlamaya çalışmaz. Düzenlenmiş yüzeydeki küçük bir sapmayı seçer ve ona ayrıcalıklı hakikat değeri verir.
Define avcısı toprağın tamamına değil, diğerlerinden biraz farklı duran taşa, anlamsız görünen oyuğa veya duvar çizgisine bakar. Profil definecisi de düzenlenmiş kimlik yüzeyinin içindeki küçük uyumsuzluğa yönelir.
Fakat ortada önceden bırakılmış bir işaret bulunması gerekmez.
Defineci dikkat önce bir açıklık seçer, ardından onu işarete dönüştürür.
Bu nedenle profil definecisi saklı bir hakikati bulmaz. Tanımsız kalmış bir ayrıntıyı kendi arzusuyla anlamlandırır ve bu anlamlandırmayı keşif olarak yaşar.
Açıklığın işarete dönüşmesiyle birlikte bakış, yalnızca bir yorum yaptığını düşünmez. Başkalarının göremediği şeyi gördüğüne inanır. Profil sahibinin kendi görüntüsü üzerindeki egemenliğini delmiş, onun kendisinden bile sakladığı gerçeğe ulaşmış gibi hisseder.
Ben onu, kendisinin gösterdiğinden daha iyi gördüm.
Defineci hazzın temel cümlesi budur.
Burada bakan, geçici bir adlandırma yetkisi kazanır. Ne olduğu belirsiz olan şeyi adlandırdığı anda yalnızca nesneyi açıklamış olmaz; kendisini de bilen kişi konumuna yerleştirir.
Diğerleri yüzeye aldanmıştır.
Profil sahibi kendisini yanlış tanımaktadır.
Gerçeği gören yalnızca odur.
Bu kısa süreli üstünlük, bakanı “bildiği varsayılan özne” konumuna taşır. Fakat bu bilgi nesneden çıkarılmış değildir. Açıklığı kapatma hareketinin kendisi bilgi duygusu üretmiştir.
Yorumlama mülkü
Defineci dikkatin ürettiği anlam kısa sürede bir sahiplik ilişkisine dönüşür.
Bakan artık ayrıntının yalnızca olası yorumlarından birini kurduğunu düşünmez. Ayrıntının anlamını ele geçirdiğine inanır. Açıklık onun yorumlama alanına katılır.
Bu harekete yorumlama mülkü diyebiliriz.
Yorumlama mülkü, belirsiz bir ayrıntının bakan tarafından kendi arzusuna, ahlakına veya sınıfsal konumuna göre sahiplenilmesidir. Bakan açıklığı geçici olarak kapatır ve bu kapatmayı nesnenin gerçek anlamı olarak sunar.
Böylece yorum, nesneye ilişkin bir önerme olmaktan çıkar; nesne üzerindeki egemenlik iddiasına dönüşür.
“Bu fotoğrafın ne anlama geldiğini ben biliyorum.”
“Bu kişinin aslında ne olduğunu ben gördüm.”
“Bu davranışın ardındaki gerçek niyeti ben çözdüm.”
Bakan, tanımsız açıklığın başka anlamlara açık kalmasına izin vermez. Onu kendi yorumunun sınırları içine alır.
Bu sahiplik gerçek kişiyi ele geçirmez. Fakat öznesiz profil yüzeyinde geçici bir kişilik merkezi üretir.
Bu merkez, resmî pikin karşısına yerleşir.
Gayriresmî pik
Profilin düzenlenmiş bütünlüğü resmî pikte dururken defineci dikkat küçük sapmayı yeniden merkezleştirir. Tek bir ayrıntı, hesabın görünür yüzeyinin geri kalanını geçersiz kılacak kadar büyütülür.
Resmî profile karşı ikinci bir merkez kurulur:
Gayriresmî pik.
Gayriresmî pik, resmî merkezin dışında kalan bir ayrıntının hesabın ve dolayısıyla kişi olduğu varsayılan figürün “asıl hakikati” gibi yeniden kurulmasıdır.
Profilin bütünü yüzey, sapma ise derinlik sayılır.
Bu işlem çoğu zaman “aslında” sözcüğüyle başlar:
“Aslında böyle biri.”
“Aslında mutsuz.”
“Aslında göründüğü kadar muhafazakâr değil.”
“Aslında o sınıfa ait değil.”
“Aslında bunu özellikle yapıyor.”
“Aslında kendisini ele vermiş.”
“Aslında” sözcüğü açıklığı kapatır. Bir ihtimali diğer bütün ihtimallerin üzerine çıkarır. Bakanın kendi yorumuyla oluşturduğu yeni merkez, kişinin gizli fakat gerçek kimliğiymiş gibi dolaşıma sokulur.
Fakat gayriresmî pik de özne değildir.
Resmî pik nasıl kişinin bütünlüğü değilse, gayriresmî pik de onun gizli yüzü değildir. İkisi de aynı öznesiz yüzey üzerinde farklı güçler tarafından kurulmuş merkezlerdir.
Resmî pik, kurumların ve yerleşik tanınma düzeninin oluşturduğu merkezdir.
Gayriresmî pik ise bakanın arzusuyla ürettiği merkezdir.
Birincisi resmî olduğu için doğru değildir.
İkincisi gayriresmî olduğu için daha sahici değildir.
Gayriresmî pikin dayanakları
Resmî pik hukuk, aile, devlet, meslek, reklam, sınıf ve gelenek gibi güçlü yapılara dayanır. Bu kurumlar kişiyi sürekli aynı konumlara çağırır, tanımlar ve kaydeder.
Adı vardır.
Mesleği vardır.
Medeni hâli vardır.
Diploması, borcu, hesabı ve tüketici profili vardır.
Gayriresmî pikin böyle sürekli ve maddi dayanakları yoktur.
Bu nedenle sapma, kendisini geçici olarak anlamlandırabilecek başka anlatılara bağlanır. Gizli cinsellik, ahlak dışılık, spiritüel işaret, ezoterik anlam, komplo, sınıfsal sahtekârlık, bastırılmış kişilik veya toplumsal norma aykırılık bu anlatıların başlıcalarıdır.
Bir beden hareketi gizli arzuya bağlanır.
Bir eşya sınıfsal yetersizliğin kanıtı sayılır.
Bir dil sürçmesi kişinin “gerçek düşüncesine” çevrilir.
Eski bir fotoğraf bastırılmış geçmişin izi olarak okunur.
Ayrıntı kendi başına güçlü olduğu için değil, hazır bir anlatıya eklenebildiği için yoğunlaşır.
Bu anlatıların ortak özelliği, resmî tanınma düzeninin dışında bulunmalarıdır. Devlet, meslek, aile veya hukuk tarafından doğrulanmaları gerekmez. Hatta çoğu zaman kurumsal doğrulamadan yoksun olmaları, gizli hakikat iddialarını güçlendirir.
“Kimse görmüyor.”
“Herkes kandırılmış.”
“Gerçek yalnızca ayrıntıda saklı.”
Bu dil, gayriresmî piki bilgiyle değil gizlilik duygusuyla besler.
Hazzın kurduğu bağlam
Tanımsız açıklığa yerleştirilen anlamı ayakta tutan şey çoğu zaman bilgi değil, hazdır.
Haz sürdüğü müddetçe gayriresmî pik ikna edici görünür. Bakan ayrıntıyı tekrar tekrar düşünür, başka gönderilerle ilişkilendirir, profil geçmişini tarar ve kendi yorumunu doğrulayacak yeni işaretler arar.
Bir fotoğraf diğerine bağlanır.
Bir yorum eski bir beğeniyle eşleştirilir.
Takip listesi başka bir ilişkinin kanıtı sayılır.
Profil bir insanın hayatı olmaktan çıkar, kazı alanına dönüşür.
Bakanın aradığı şey nesnenin hakikati değildir. Kurduğu anlamın sürmesini sağlayacak yeni malzemedir. Her yeni ayrıntı ilk yorumu sınamak için değil, onu beslemek için kullanılır.
Bu nedenle gayriresmî pik etrafında kurulan anlam zinciri gerçek bir araştırmaya benzemez. Yanlış çıkma ihtimalini azaltmak yerine yorumlama hazzını uzatmaya çalışır.
Açıklık bir süreliğine dikilir; fakat bütünüyle kapanmaz.
Lacancı anlamda burada geçici bir düğümleme noktası oluşur. Dağınık işaretler tek bir anlam çevresinde kısa süreliğine tutulur. Ancak bu düğüm öznenin eksiğini kapatmaz. Yalnızca eksiğe geçici bir biçim verir.
Bakan, karşı tarafın eksiğini bulduğunu düşünürken kendi eksiğine bir taşıyıcı bulmuştur.
Bu nedenle kişi çoğu zaman kendi eksiğini kapatacak göstereni değil, eksiğinin devamını haklı çıkaracak geçici bir gösteren arar.
Gayriresmî pik bu görevi görür.
Eksik ortadan kalkmaz.
Yalnızca başka birinin profilinde anlamlı görünmeye başlar.
Hazzın çekilmesi
Gayriresmî pik resmî pik kadar kalıcı değildir.
Resmî kimlik, hazzı erteleyebilir. Kurumlar geleceğe dönük vaatler kurar: itibar, güvenlik, başarı, kurtuluş, aidiyet veya tanınma. Kişiden bugünkü hazzını ertelemesini ister ve karşılığında süreklilik sağlar.
Gayriresmî pik bunu yapamaz.
Onun varlığı anlık yoğunluğa bağlıdır. Ayrıntı ilk kez keşfedildiğinde bakan kendisini bilen, gören ve çözen kişi gibi hisseder. Fakat yorum tekrarlandıkça yeni bir şey üretmemeye başlar.
Haz çekildiğinde bağlam da zayıflar.
Dün kişinin “asıl kimliği” sayılan ayrıntı bugün önemsizleşir. Profil aynı yerde durur, kayıtlar değişmez; fakat kazı alanı artık boş görünür.
Bu çözülmenin ardından yalnızca sıradan bir can sıkıntısı doğmaz. Daha yapısal bir iç sıkıntısı belirir.
Çünkü gayriresmî pik yalnızca dikkat çeken bir nesne değildi. Bakanın eksiğine geçici anlam veren bir düğümdü. Düğüm çözüldüğünde eksik yeniden açıkta kalır.
Bir süreliğine kurulmuş olan bilme üstünlüğü kaybolur.
Nesne sıradanlaşır.
Yorumlama mülkü değersizleşir.
Bakan yeniden kendi belirsizliğiyle karşılaşır.
Bu iç sıkıntısı yeni bir nesneye geçişi hazırlar.
Kaydırmanın çevrimi
Kaydırmanın mekanizması burada belirginleşir:
Tanınabilir bir profil görülür.
Resmî pike uymayan küçük bir açıklık seçilir.
Tanımsız açıklık, defineci dikkat tarafından işarete dönüştürülür.
İşaret yorumlama mülküne katılır.
Sapma, hesabın veya kişinin “asıl hakikati” gibi yeniden merkezleştirilir.
Gayriresmî pik kısa süreli haz ve bilme üstünlüğü üretir.
Haz sönünce bağlam çözülür.
İç sıkıntısı belirir.
Bakış yeni bir profile geçer.
Bu nedenle amaçsız ve tekrarlayıcı kaydırmayı yalnızca yeni içerik arayışı olarak düşünmek eksik kalır.
Kaydırma çoğu zaman hakikat arayışı değil, gayriresmî pik arayışıdır.
Kullanıcı her gönderide bir insanı daha iyi tanımaya çalışmaz. Tanınabilir yüzeyin dışına taşan ve kendi eksiğine çengel atabileceği bir ayrıntı arar.
Akışın bütünlüğü bu nedenle önemsizdir. Görülen onlarca gönderinin birbirine bağlanması gerekmez. Her biri yeni bir tanımsız açıklık ihtimali taşıdığı ölçüde değerlidir.
Bir insan yüz binlerce kişiyle gerçek bir ilişki kuramaz. Fakat yüz binlerce yüzey arasından kendi eksiğine temas edecek küçük açıklıklar seçebilir.
Sosyalleşme burada kişilerin bütünlüklerinin karşılaşmasıyla değil, eksiklerin geçici eşleşmesiyle gerçekleşir.
Bir profil ayrıntısı bakandaki bastırılmış arzuyu, sınıfsal kaygıyı, üstünlük ihtiyacını, ezilme duygusunu veya kıskançlığı harekete geçirir. Yabancı bir hesap, bu eşleşme sayesinde aniden yakınlaşır.
Fakat yakınlaşan profil sahibi değildir.
Bakan, kendi eksiğinin karşı tarafta bulduğu geçici biçime yaklaşır.
Düşük dirençli haz alanı
Sosyal medya bu mekanizmayı sıfırdan üretmez. Arzu, kıskançlık, ahlaki hüküm, üstünlük ihtiyacı ve başkasının eksiğini arama isteği dijital platformlardan önce de vardı.
Platformun yaptığı, bu hareket için düşük dirençli ve kesintisiz bir alan sağlamaktır.
Gerçek hayatta bir kişilik teşhisinin toplumsal, maddi veya hukuki sonuçları olabilir. Muhatap cevap verebilir, ilişki bozulabilir, yorum sınanabilir ve bakan kendi hatasıyla karşılaşabilir.
Sosyal medya akışında ise nesneye geçmek kolaydır. Yorumun doğrulanması gerekmez. Bir profile ilişkin hüküm terk edilip birkaç saniye sonra başka bir profile yönelinebilir.
Böylece arzu tamamlanmaz; fakat sonuç üretmeden dolaşabilir.
Sosyal medya bu anlamda arzunun gerçekleştiği yer olmaktan çok, gerçeklikle karşılaşmasının ertelenebildiği düşük dirençli bir devre olabilir.
Bu devre bakanı dış dünyanın sonuçlarından bütünüyle korumaz. Dijital hükümler gerçek kişilere yöneldiğinde itibar, iş, ilişki ve hukuk üzerinde etkili olabilir. Ancak kaydırma hareketinin kendisi, bakanın kendi yorumunun sonuçlarıyla karşılaşmasını kolayca erteleyebilir.
Bir gayriresmî pik çöker.
Yeni profil gelir.
Yeni açıklık bulunur.
Yeni hakikat duygusu kurulur.
Seri üretilen hakikat hissi
Sosyal medya bağımlılığının bütününü bu mekanizmayla açıklamak doğru olmaz. İletişim, yalnızlık, toplumsal ödül, bildirimler, değişken pekiştirme, alışkanlık ve kaçış gibi başka birçok etken vardır.
Gayriresmî pik arayışı bunların yerine geçen tek neden değildir. Kaydırmanın yeterince adlandırılmamış haz biçimlerinden biridir.
Fakat bu biçim, sosyal medyanın neden çok fazla içerik üretmesine rağmen aynı oranda bilgi ve hakikat üretmediğini anlamak açısından önemlidir.
Hakikat üretimi ayrıntıyı bütünün içinde sınamayı gerektirir. Zaman, bağlam, karşılaştırma, çelişki ve yanlış çıkma ihtimali ister.
Gayriresmî pik ise ayrıntıyı bütünün yerine geçirir. Bir sapmayı seçer, yoğunlaştırır ve kısa sürede kişinin gerçeği ilan eder.
Hakikat nesneyi açık tutar.
Gayriresmî pik onu hızla kapatır.
Bu yüzden sosyal medya akışında büyük miktarda veri bulunması, bilginin biriktiği anlamına gelmez. Her yeni ayrıntı önceki bağlamı geliştirmek yerine yeni bir geçici merkez kurmak için kullanılabilir.
Dün bulunan “hakikat” sınanmaz.
Başka bulgularla karşılaştırılmaz.
Yanlış çıkma ihtimali araştırılmaz.
Haz sönünce terk edilir ve yerini başka bir hakikat duygusu alır.
Akış bu nedenle bilgi birikimini değil, hakikat bulunmuş hissinin seri üretimini sağlar.
Her gün birileri kendisini ele verir.
Birileri yakalanır.
Birilerinin “gerçek yüzü” görülür.
Bir fotoğraf, cümle veya jest bütün bir hayatın anahtarıymış gibi dolaşıma girer. Birkaç saat veya birkaç gün sonra aynı kesinlik başka bir nesneye taşınır.
Ortaya çıkan hakikatler çoğalır; fakat birbirlerine eklenmez.
Gayriresmî pikler bir arşiv oluşturmaz. Hazla kurulur, hazla birlikte çözülür ve başka nesnelere göç eder. Sosyal medya bu göçün kesintisiz sürebilmesi için sürekli yeni yüzler, bedenler, cümleler ve açıklıklar sağlar.
Çengelin döndüğü yer
“Olasılık Bulutu Kimliği”, dijital muhatabın görünür işaretlerinden tek ve kesin bir kişiye ulaşılamayacağını söylüyordu.
Gayriresmî pik ise bakışın bu bilinemezliğe neden dayanamadığını gösterir.
Profilin olasılık bulutunu açık bırakmak yerine küçük bir sapma seçilir ve yeni merkez hâline getirilir. Hesaba bağlanan bütün ihtimaller, kısa süreli bir yorumlama hazzı uğruna tek bir noktaya kapatılır.
Fakat o nokta kişinin hakikati değildir.
Resmî pikin dışında kalan tanımsız bir açıklığa atılmış çengeldir.
Bakan çengeli karşı tarafa attığını düşünür. Oysa çengel kendi eksiğine takılır.
Gayriresmî pik, başkasının gizli öznesini ortaya çıkarmaz. Bakanın eksikliğini geçici olarak taşıyan bir düğüm üretir.
Kaydırma bu nedenle devam eder.
Çünkü düğüm çözülür.
