“Emek” kelimesini gündelik hayatta çoğu zaman “çalışmak” kelimesiyle aynı anlamda kullanırız. Sabah işe giden birine “emek veriyor” deriz. Bir ustanın yaptığı işe, bir çiftçinin tarlada geçirdiği zamana, bir öğretmenin ders hazırlamasına veya bir aşçının mutfakta çalışmasına emek diyebiliriz. Bu kullanım bütünüyle yanlış değildir. Fakat Marx açısından emek kavramı, yalnızca insanın yorulması veya bir işle meşgul olması değildir.
Emek, insanların üretim sürecindeki faaliyetidir.
Bu tanım basit görünür. Fakat önceki iki derste gördüğümüz üretim ve üretim ilişkileri kavramlarını hatırladığımızda, emek de artık tek başına düşünülemeyecek bir hale gelir. Çünkü insanlar yalnızca bir şey yapmazlar; bunu belirli araçlarla, belirli koşullarda ve başkalarıyla belirli toplumsal ilişkiler içinde yaparlar.
Bir zeytin ağacının altında çalışan birini düşünelim.
Ağaçtan zeytin topluyor.
Dışarıdan baktığımızda gördüğümüz hareket oldukça açıktır. İnsan dallara uzanıyor, zeytinleri topluyor, kasalara koyuyor. Fiziksel olarak aynı hareket farklı durumlarda tekrar edilebilir.
Bir kişi kendi bahçesindeki birkaç ağacın zeytinini ailesi için topluyor olabilir.
Başka biri yaşlı komşusuna yardım ediyor olabilir.
Bir başkası günlük ücret karşılığında büyük bir zeytinlikte çalışıyor olabilir.
Üç durumda da yapılan hareket neredeyse aynıdır.
Fakat toplumsal olarak aynı şey gerçekleşmiyor olabilir.
Bu ayrım Marx’ın emek kavramını anlamak açısından önemlidir. Bir faaliyetin toplumsal anlamını yalnızca bedenin yaptığı harekete bakarak anlayamayız. O faaliyetin hangi üretim ilişkileri içinde gerçekleştiğini de sormamız gerekir.
Bir önceki derste insanların üretim sürecinde farklı konumlarda bulunabileceğini görmüştük. Toprağın sahibi, makinelerin sahibi, ücretli çalışan, küçük üretici veya kiracı aynı üretim sürecine farklı ilişkiler üzerinden katılabilir.
Emek de bu ilişkilerin dışında gerçekleşmez.
Bu nedenle “emek nedir?” diye sorduğumuzda yalnızca insanın ne yaptığına değil, hangi koşullarda ve hangi toplumsal ilişki içinde yaptığına bakmaya başlarız.
Bir marangoz bir masa yapıyor olabilir. Ahşabı keser, biçimlendirir, parçaları birleştirir ve sonunda kullanılabilir bir nesne ortaya çıkarır. Burada insanın faaliyeti doğrudan görülebilir. Marangoz kendi becerisini, bilgisini, zamanını ve bedenini kullanarak doğal bir malzemeyi dönüştürmüştür.
Marx açısından emeğin en temel özelliklerinden biri budur.
İnsanlar çevrelerindeki dünyayı belirli amaçlar doğrultusunda dönüştürürler.
Fakat bu dönüşüm hiçbir zaman yalnızca insan ile doğa arasında gerçekleşen sessiz bir karşılaşma değildir. Marangozun kullandığı aletlerin bir tarihi vardır. Ahşabın nereden geldiği, atölyenin kime ait olduğu, ürünün kimin için üretildiği ve ortaya çıkan masanın ne olacağı toplumsal olarak belirlenir.
Aynı marangoz kendi kullanacağı masayı yapabilir.
Sipariş üzerine bir müşteriye masa üretebilir.
Bir mobilya fabrikasında ücret karşılığında aynı işi yapabilir.
Bir kooperatif içinde ortak üretime katılabilir.
Teknik faaliyet benzer kalabilir.
Fakat emeğin toplumsal biçimi değişir.
Bu nedenle Marx’ı okurken önemli bir ayrımı akılda tutmak gerekir:
Bir faaliyetin maddi biçimi ile toplumsal biçimi aynı şey değildir.
Bu ayrımı gündelik hayatta fark etmek bazen zordur. Çünkü çoğu zaman yapılan işe bakarız. Bir insan yemek pişiriyorsa aşçılık yapıyor gibi görünür. Fakat aynı yemek pişirme faaliyeti farklı toplumsal ilişkiler içinde gerçekleşebilir.
Bir kişi kendi yemeğini hazırlayabilir.
Bir ebeveyn ailesi için yemek yapabilir.
Bir aşçı restoranda ücret karşılığında yemek hazırlayabilir.
Bir kişi evinde hazırladığı yemekleri satabilir.
Yapılan fiziksel faaliyet büyük ölçüde benzerdir.
Fakat faaliyetin üretim ilişkileri içindeki yeri aynı değildir.
Bu örnek bize başka bir şeyi de gösterir: Emek yalnızca fabrika kapısının içinde gerçekleşmez.
Sanayi devrimi ve fabrika, Marx’ın çözümlemelerinde önemli bir yere sahiptir. Fakat buradan “emek yalnızca fabrikada yapılan iştir” sonucu çıkarılamaz. Tarımda, taşımacılıkta, hizmet sektöründe, bakım faaliyetlerinde, atölyelerde ve başka birçok alanda insan faaliyeti üretim ve toplumsal yeniden üretim süreçlerinin parçası olabilir.
Bir hastanede çalışan temizlik görevlisini düşünelim.
Doğrudan satılacak bir nesne üretmez.
Fakat hastanenin çalışabilmesi için yaptığı faaliyet gereklidir.
Bir kamyon şoförü yeni bir ürün üretmiyor gibi görünebilir.
Fakat malların üretim yerinden dağıtım noktasına taşınması olmadan ekonomik süreç devam edemez.
Bir otelde odaları temizleyen çalışan, bir restoranda bulaşıkları yıkayan kişi veya bir depoda ürünleri ayıran işçi klasik fabrika görüntüsüne benzemez.
Yine de üretim ve dolaşım süreçlerinin içinde belirli faaliyetler gerçekleştirirler.
Dolayısıyla emeği yalnızca “bir nesne ortaya çıkarmak” olarak düşünmek de yetersizdir.
Fakat burada ters yönde başka bir hataya düşebiliriz.
Eğer insanların yaptığı her faaliyete emek dersek, kavram hiçbir ayrım yapamaz hale gelir.
İnsan yürür.
Uyur.
Arkadaşlarıyla konuşur.
Oyun oynar.
Denize girer.
Müzik dinler.
Bütün bunlar insan faaliyetidir. Fakat her insan faaliyetine aynı anlamda emek demek, kavramın toplumsal çözümleme gücünü azaltır.
Bu nedenle emek kavramını üretim ve toplumsal yeniden üretim ilişkileri içinde düşünmek gerekir.
Burada şimdilik kesin bir sınır çizmekten çok, doğru soruyu kurmak daha yararlıdır:
Bu faaliyet toplumsal yaşamın üretimi ve yeniden üretimi içinde nasıl bir yere sahiptir?
Bu soru özellikle ücret almayan faaliyetler söz konusu olduğunda önem kazanır.
Gündelik hayatta emek ile ücretli işi kolayca birbirine karıştırırız. Bir faaliyetin karşılığında para alınıyorsa onu “iş”, para alınmıyorsa kişisel veya ailevi bir faaliyet olarak görebiliriz.
Fakat ücret ile emek aynı şey değildir.
Evde çocuk bakımını düşünelim.
Bir kişi kendi çocuğuna bakıyorsa bunun karşılığında ücret almaz. Aynı kişi başka bir ailenin çocuğuna ücret karşılığında bakarsa faaliyet ekonomik bir iş haline gelebilir.
Fiziksel faaliyet büyük ölçüde benzerdir.
Fakat toplumsal ilişki değişmiştir.
Bu örnek hemen başka sorular açar. Ücret almayan bakım faaliyetleri toplumsal yaşamın devamı açısından ne kadar önemlidir? İnsanların ertesi gün yeniden işe gidebilmesi için yemek, temizlik, bakım ve dinlenme nasıl sağlanmaktadır? Bu faaliyetleri kimler yerine getirmektedir?
Bu sorular daha sonra toplumsal yeniden üretim tartışmalarında önemli hale gelecektir.
Şimdilik burada yalnızca bir sınır koyabiliriz:
Ücret almamak, bir faaliyetin toplumsal üretim açısından önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Aynı şekilde ücret almak da yapılan faaliyetin toplumsal biçimini tek başına açıklamaz.
Bu noktada emek kavramının bizi insanın bedensel faaliyetiyle sınırlamadığını da görmek gerekir.
Bir mimar proje çizer.
Bir muhasebeci hesap tutar.
Bir yazılımcı kod yazar.
Bir öğretmen ders hazırlar.
Bir mühendis üretim sürecini planlar.
Bu işler kol gücüne dayalı klasik çalışma görüntüsüne benzemez. Fakat üretim süreçlerinde zihinsel faaliyet de önemlidir.
Bu yüzden bedensel emek ile zihinsel emek arasında mutlak bir ayrım kurmak da kolay değildir.
Bir marangoz yalnızca ellerini kullanmaz. Ölçer, hesaplar, planlar ve karar verir.
Bir mühendis yalnızca düşünmez. Araçlar kullanır, ölçüm yapar, üretim sürecine müdahale eder.
İnsan faaliyetleri çoğu zaman bedensel ve zihinsel öğeleri birlikte taşır.
Fakat kapitalist üretim biçimleri bu faaliyetleri farklı kişilere ve farklı işlere bölüştürebilir.
Bir kişi planlar.
Bir başkası uygular.
Bir başkası denetler.
Bir başkası yalnızca belirli bir küçük hareketi tekrarlar.
Burada işbölümü problemi ortaya çıkmaya başlar.
Marx açısından üretimin gelişmesi yalnızca yeni araçların ve makinelerin ortaya çıkması değildir. Üretim sürecinin insanlar arasında nasıl bölündüğü de değişir.
Bir ayakkabıyı tek bir usta baştan sona yapabilir.
Başka bir üretim biçiminde ise bir işçi tabanı hazırlar, başka biri dikiş yapar, başka biri paketler. Çalışanların hiçbiri tek başına tamamlanmış ayakkabıyı üretmez.
Ortaya çıkan ürün kolektif bir üretim sürecinin sonucudur.
Bu noktada “emeği kim yaptı?” sorusunun cevabı bile karmaşıklaşır.
Tek bir kişiyi gösteremeyiz.
Üretim, birbirine bağlanmış çok sayıda faaliyetin sonucu haline gelir.
Bu da bizi tekrar bireyden ilişkilere götürür.
Eğer yalnızca çalışan kişinin becerisine veya çabasına bakarsak, üretim sürecinin nasıl örgütlendiğini gözden kaçırabiliriz.
Bir fabrikanın üretkenliği yalnızca insanların daha hızlı çalışmasından kaynaklanmaz. Makineler, işbölümü, üretim planlaması, teknoloji ve çalışma süresinin örgütlenmesi de sonuç üzerinde etkili olur.
Dolayısıyla emek tek başına duran saf bir insan faaliyeti değildir.
Belirli üretim araçlarıyla birleşir.
Belirli bir işbölümü içinde gerçekleşir.
Belirli üretim ilişkileri tarafından örgütlenir.
Bu nedenle iki insan aynı sayıda saat çalıştığında bile emeklerinin toplumsal koşulları çok farklı olabilir.
Biri kendi toprağında çalışabilir.
Diğeri ücretli işçi olabilir.
Biri kendi çalışma temposuna büyük ölçüde karar verebilir.
Diğerinin çalışma süresi makine, yönetici veya dijital sistem tarafından düzenlenebilir.
Biri yaptığı ürün üzerinde hak sahibi olabilir.
Diğerinin ürettiği şey üretim gerçekleştiği andan itibaren başka birinin mülkiyetinde olabilir.
Çalışma süresi aynı olabilir.
Yorgunluk aynı olabilir.
Fakat ilişki aynı değildir.
Bu nedenle Marx’ın emek kavramına yalnızca “insanın harcadığı çaba” olarak bakmak yeterli olmaz.
Burada çok güçlü fakat dikkatle kullanılması gereken başka bir Marx okumasıyla karşılaşırız.
Özellikle genç Marx’ın metinlerinden hareket eden bazı yorumlarda emek, insanın temel özelliği olarak düşünülür. İnsan doğayı dönüştürürken kendisini de gerçekleştirir; kendi dünyasını üretir. Kapitalizmde ise bu faaliyet ona yabancı hale gelir.
Bu okumanın Marx’ın düşüncesinde önemli dayanakları vardır.
Fakat bütün Marx’ı buradan hareketle okumak başka bir soruna yol açabilir.
Eğer “insanın özü emektir” diyerek başlarsak, yeniden insanın değişmez bir özünü açıklamanın başlangıç noktası haline getirmiş oluruz.
Bizim bu derslerde izlediğimiz yol biraz farklıdır.
İnsanların gerçekten üretici faaliyetlerde bulunduğunu kabul ediyoruz. Fakat emeğin ne olduğunu insanın değişmez özünden çıkarmıyoruz.
Bunun yerine şunu soruyoruz:
Emek hangi tarihsel toplumsal ilişkiler içinde hangi biçimi kazanıyor?
Bu soru, köle emeği ile ücretli emeği birbirinden ayırmamızı sağlar.
Köle de çalışır.
Serf de çalışır.
Kendi toprağında çalışan köylü de çalışır.
Ücretli işçi de çalışır.
Eğer emek yalnızca insanın doğayı dönüştüren faaliyeti olsaydı, bu farklılıkların büyük bölümünü gözden kaçırabilirdik.
Oysa Marx açısından bu farklılıklar merkezîdir.
Çünkü aynı insan faaliyeti farklı üretim ilişkileri içinde farklı toplumsal biçimler alabilir.
Bu nedenle kapitalizmi anlamak için yalnızca “insanlar çalışıyor” demek yetmez.
Şunu sormamız gerekir:
İnsanlar hangi koşullarda çalışıyor?
Kapitalist toplumda bu soru bizi ileride çok önemli bir ayrıma götürecektir.
İnsanlar pazarda ürettikleri emeği mi satarlar?
Yoksa başka bir şeyi mi?
Bu sorunun cevabı ilk bakışta basit görünür. Bir kişi işe gidiyor, sekiz saat çalışıyor ve bunun karşılığında ücret alıyorsa “emeğini satıyor” diyebiliriz.
Gündelik dilde bu ifade anlaşılırdır.
Fakat Marx ileride burada çok önemli bir ayrım yapacaktır.
Emek ile emek gücü aynı şey değildir.
Emek, çalışma sürecinde gerçekleşen faaliyettir.
Emek gücü ise insanın çalışabilme kapasitesidir.
Bu ayrımı şimdilik yalnızca not edelim. Çünkü kapitalist üretimin nasıl işlediğini ve artı-değerin nasıl ortaya çıktığını anlamak için ileride bu iki kavramı birbirinden kesin biçimde ayırmamız gerekecek.
Ama henüz oraya gelmedik.
Şu anda daha temel bir problemi çözmeye çalışıyoruz.
Emek, insanların üretim sürecindeki faaliyetidir; fakat bu faaliyet yalnızca insanın bedeninden veya zihninden çıkıp dünyaya eklenen nötr bir güç değildir.
Her zaman belirli koşullar içinde gerçekleşir.
İnsan belirli üretim araçlarına erişir veya erişemez.
Belirli bir çalışma süresine tabi olabilir.
Ürünün sahibi olabilir veya olmayabilir.
Başkalarıyla belirli bir işbölümü içinde çalışabilir.
Üretim sürecinin nasıl yapılacağı konusunda karar verme gücüne sahip olabilir veya olmayabilir.
Dolayısıyla emeğe baktığımızda yalnızca çalışan bedeni değil, çalışmayı örgütleyen ilişkiyi de görmek zorundayız.
Bir otelin mutfağına bakalım.
Aşçı yemek hazırlıyor.
Bulaşıkçı kullanılan araçları temizliyor.
Garson yemekleri müşterilere taşıyor.
Depo görevlisi malzemeleri düzenliyor.
Yönetici vardiyayı planlıyor.
Hepsi farklı faaliyetlerde bulunuyor.
Bu faaliyetlerden yalnızca birini seçip “asıl emek budur” demek kolay değildir. Üretim ve hizmet süreci bu faaliyetlerin birbirine bağlanmasıyla gerçekleşir.
Fakat herkesin süreç içindeki konumu aynı değildir.
Kim karar verir?
Kim çalışma zamanını kontrol eder?
Kim hangi araçlara erişebilir?
Ortaya çıkan gelirin dağılımı nasıl gerçekleşir?
Yine aynı noktaya dönüyoruz:
Emek ancak üretim ilişkileri içinde anlaşılabilir.
Bu nedenle emeği yalnızca ahlaki bir değer haline getirmek de sorun yaratabilir.
Gündelik dilde “emek vermek” çoğu zaman olumlu bir anlam taşır. Çok emek veren kişinin hak ettiği düşünülür. “Emek kutsaldır” gibi ifadeler de buradan gelir.
Fakat Marx’ın emek çözümlemesi yalnızca çalışmayı övmek değildir.
Çok çalışmak başlı başına özgürleşme anlamına gelmez.
Bir insan çok uzun saatler boyunca ağır koşullarda çalışıyor olabilir. Harcadığı emeğin büyüklüğü, içinde bulunduğu ilişkinin adil veya özgür olduğu anlamına gelmez.
Dolayısıyla Marx’ın sorusu “çalışmak iyi midir?” değildir.
Asıl soru, emeğin hangi toplumsal biçim altında örgütlendiğidir.
Bu ayrım ileride kapitalizmi anlamamız açısından daha da önemli olacaktır.
Çünkü kapitalist toplumda emek, yalnızca insanların ihtiyaç duydukları şeyleri üretmelerini sağlayan faaliyet değildir. Aynı zamanda piyasa, ücret, sermaye ve değer ilişkilerinin içine girer.
İnsanlar yalnızca kullanım için üretmezler.
Satılmak üzere üretirler.
Ürünler yalnızca nesne olarak değil, belirli bir toplumsal biçim içinde dolaşıma girerler.
İşte burada bir sonraki kavram ortaya çıkmaya başlar.
Bir marangoz masa yapabilir.
Bir çiftçi domates yetiştirebilir.
Bir işçi fabrikada ayakkabı üretebilir.
Fakat üretilmiş her şey otomatik olarak aynı toplumsal biçime sahip değildir.
Bir şey kendi kullanımımız için üretilebilir.
Başkasına hediye edilebilir.
Ortaklaşa tüketilebilir.
Ya da piyasada satılmak üzere üretilebilir.
Bu fark, üretilen nesnenin fiziksel özelliklerinden kaynaklanmaz.
Aynı masa farklı toplumsal ilişkiler içinde farklı biçimler kazanabilir.
Tıpkı aynı faaliyetin farklı toplumsal ilişkiler içinde farklı emek biçimlerine dönüşebilmesi gibi.
Marx’ın düşüncesinde giderek ortaya çıkan temel yöntem budur.
Nesnenin ne olduğuna bakmak yetmez.
İlişkisine bakarız.
Faaliyetin ne olduğuna bakmak yetmez.
Toplumsal biçimine bakarız.
İnsanın ne yaptığına bakmak yetmez.
Hangi tarihsel konum içinde yaptığını da sorarız.
Böylece emek kavramını ne yalnızca “çalışmak” kelimesine indirgemiş oluruz ne de insanın değişmez özü haline getiririz.
Emek, insanların üretim sürecindeki gerçek faaliyetidir.
Fakat bu faaliyet her zaman tarihsel olarak belirli toplumsal ilişkiler içinde gerçekleşir.
Bu nedenle bir işçinin eline baktığımızda yalnızca hareket eden bir beden görmeyiz.
Kullandığı aracı, çalışma süresini, üretim sürecindeki konumunu, ürünle ilişkisini ve başka insanlarla kurduğu bağı da düşünmeye başlarız.
Nesnenin arkasında ilişkiyi gördüğümüz gibi, şimdi faaliyetin arkasında da ilişkiyi görmeye başlıyoruz.
Fakat üretimin sonunda önümüzde yeni bir şey beliriyor.
İnsan emeğiyle bir nesne üretiyor.
Bu nesne bazen doğrudan kullanılıyor.
Bazen ise pazara çıkarılıyor, başka ürünlerle karşılaştırılıyor ve para karşılığında el değiştiriyor.
Peki bir ürün ne zaman yalnızca bir ürün olmaktan çıkar ve başka bir toplumsal biçim kazanır?
Bir sonraki derste Marx’ın en önemli kavramlarından birine geçeceğiz:
Meta nedir?
