Akşam evdesiniz. Bir film açıyorsunuz, on dakika sonra kapatıyorsunuz. Bir arkadaşınız arıyor; konuşmak istemiyorsunuz. Sevdiğiniz bir yemeği söylüyorsunuz ama tadı beklediğiniz kadar iyi gelmiyor. Birkaç gün sonra biri “Canın sıkılmıştır” diyor. Belki öyledir, ama bazen değildir.
“Canım sıkılıyor” ile “hiçbir şeyden zevk almıyorum” gündelik dilde birbirine yaklaşsa da aynı deneyimi anlatmaz. Can sıkıntısında çoğu zaman mevcut şeyler yeterince ilgi çekici görünmez. İnsan başka bir şey arar, seçenekleri değiştirir, hareket etmek ister. “Hiçbir şeyden zevk almıyorum” dediğimiz durumda ise mesele yalnızca doğru faaliyeti bulamamak olmayabilir; daha önce iyi gelen şeyler de eski etkisini kaybetmiş olabilir.
Birinde “Başka ne yapabilirim?” sorusu öne çıkar. Diğerinde ise daha ağır bir soru belirir: “Eskiden sevdiğim şeyler neden artık bana bir şey hissettirmiyor?” Bu ayrım önemlidir. Çünkü zevk kaybını sıradan can sıkıntısına indirgemek de, kısa süreli bir keyifsizliği hemen hastalık belirtisi saymak da yanıltıcı olabilir.
Can sıkıntısında başka bir şey ararız
Can sıkıntısında dünya bütünüyle kapanmış değildir. Hatta sıkılan insan çoğu zaman oldukça aktiftir. Telefonu eline alır, bir uygulamadan diğerine geçer, mutfakta bir şey arar, dışarı çıkmayı düşünür ya da bir arkadaşına yazmayı dener. Bu hareketlerin ortak tarafı, kişinin hâlâ kendisini çekecek bir şey bulunabileceğini varsaymasıdır.
Mevcut faaliyet yeterli değildir ama başka bir faaliyet mümkün görünür. Önceki derslerde can sıkıntısını yalnızca yapılacak şey eksikliği olarak ele almamıştık. Bazen seçenek çoktur ama hiçbirisi yeterince çekici değildir. Yine de kişi bir nesneden diğerine geçerek çekiciliği yeniden bulmaya çalışır.
Bu yüzden can sıkıntısında arzu tamamen ortadan kalkmış değildir; daha çok yerini bulamamıştır. Bir restoranda menüye uzun süre bakıp hiçbir şey seçememek buna benzeyebilir. Açlık vardır ama hiçbir yemek o anda doğru yemek gibi görünmez.
“Hiçbir şeyden zevk almıyorum” deneyimi ise bazen bundan farklıdır. Sipariş verilmiştir, yemek gelmiştir, daha önce çok sevilen tat da oradadır; fakat beklenen karşılık gelmez. Burada sorun artık yalnızca seçim yapmak değildir. Nesne bulunmuştur ama kişiyle nesne arasındaki ilişki eski biçimde kurulmamaktadır.
Zevk almak yalnızca eğlenmek değildir
“Zevk” sözcüğünü çoğu zaman eğlenceyle birlikte düşünürüz: komik bir film, güzel bir yemek, tatil, müzik, arkadaşlarla geçirilen zaman. Oysa gündelik hayatta zevk çok daha geniş bir alana yayılır. Sabah kahvesinin kokusu, bir işi tamamlamanın verdiği rahatlama, birinin mesajını görünce oluşan küçük sevinç, akşam eve dönmek, bahçedeki bir bitkinin büyüdüğünü fark etmek, bir kitabın içindeki cümle ya da yemek hazırlarken uğraşın kendisi de bu alanın parçasıdır.
Bunların hiçbiri büyük mutluluk anları değildir. Çoğu birkaç saniye veya dakika sürer. Ama gündelik hayatı yalnızca görevlerin toplamı olmaktan çıkarırlar.
Bu nedenle “hiçbir şeyden zevk almıyorum” cümlesini yalnızca “eğlenemiyorum” diye anlamak eksik olur. Bazen kişi eğlenmeye çalışmaktadır ama sorun zaten oradadır. Arkadaşlarıyla buluşur, güler, konuşur, sonra eve geldiğinde “Ben aslında orada değildim” diye düşünebilir. Davranış sürmektedir fakat deneyimin yoğunluğu azalmıştır.
Dışarıdan bakmak burada özellikle yanıltıcı olabilir. Bir insan işe gidiyor, sohbet ediyor, yemek yiyor veya sosyal medyada paylaşım yapıyor olabilir. Bunların hiçbiri yaptığı şeylerden aynı ölçüde zevk aldığı anlamına gelmez. Psikolojik deneyimi yalnızca görünür davranıştan okumaya çalıştığımızda, kişinin dünyayla kurduğu ilişkinin niteliğini kaçırabiliriz.
Zevk bu anlamda yalnızca bir nesnenin insana verdiği haz değildir. Kişinin o nesneyle, faaliyetle ya da insanla kurduğu ilişkinin canlılığıdır.
Zevk neden kaybolabilir?
Bu soruya tek bir cevap vermek mümkün değildir. İnsan bazen uzun bir çalışma döneminden sonra hiçbir şeyden keyif alamadığını düşünebilir. Bedensel yorgunluk, uykusuzluk ve sürekli dikkat harcamak dünyadaki şeylerin çekiciliğini azaltabilir.
Bazen kişi uzun süredir kaygılıdır. Zihin sürekli yaklaşan sorunları takip ederken hoşlanma kapasitesi geri planda kalabilir. Bir arkadaşla yemek yenmektedir ama kişinin dikkati ertesi günkü görüşmededir. Bazen yas vardır ve daha önce zevk veren bir yer artık kaybedilen kişiyi hatırlatır. Bazen uzun süre aynı hayat düzeni içinde kalmak, alışılmış şeylerin yoğunluğunu azaltabilir.
Bir başka ihtimal de kişinin hayatındaki faaliyetlerin büyük bölümünü kendi arzusu dışında sürdürüyor olmasıdır. Günün bütün enerjisi yapılması gerekenlere harcanıyorsa, serbest kalan küçük bölümde “şimdi keyif almalıyım” beklentisi başlı başına yeni bir görev gibi hissedilebilir.
Cuma akşamı geldiğinde kişi rahatlaması gerektiğini bilir. Film açar, yemek söyler, belki dışarı çıkar; ama keyif gelmez. Ardından ilk sıkıntının üzerine ikinci bir soru eklenir: “Niye keyif alamıyorum?” Böylece zevk, yalnızca yaşanacak bir şey olmaktan çıkar ve yerine getirilmesi gereken başka bir performansa dönüşür.
Modern gündelik hayatın tuhaf taraflarından biri budur. Çalışırken üretken olmamız, boş zamanda ise eğlenmemiz beklenebilir. Tatil güzel geçmeli, hafta sonu değerlendirilmeli, akşam “boşa gitmemelidir”. İnsan pazartesi günü “Ne yaptın?” sorusuna verecek bir cevap bulmalıdır.
Bu durumda zevk bile ölçülebilir hale gelir. İyi vakit geçirip geçirmediğimizi, yeterince dinlenip dinlenmediğimizi, tatilin harcanan paraya değip değmediğini düşünmeye başlarız. Bazen zevk alamamak yalnızca kişinin içinde meydana gelen bir değişim değildir; zevk alma zorunluluğuyla karşılaşmanın kendisi de deneyimi bozabilir.
“Eskiden seviyordum” cümlesi neden önemli?
Can sıkıntısıyla zevk kaybını ayırırken en açıklayıcı sorulardan biri geçmişle ilgilidir: Bu şey daha önce nasıl geliyordu?
Bir kişi “Film izlemek istemiyorum” dediğinde yalnızca o gün sıkılmış olabilir. Ama “Altı aydır eskiden sevdiğim hiçbir filmi izleyemiyorum” dediğinde başka bir tablo ortaya çıkar. Buradaki fark yalnızca faaliyet değildir; süreklilik ve değişimdir.
İnsanların zevkleri elbette değişir. Çocukken sevilen şey yetişkinlikte sıkıcı hale gelebilir. Bir müzik türünden uzaklaşılabilir. Bir arkadaş çevresi artık eskisi kadar çekici gelmeyebilir. Bu değişimin kendisi sorun değildir.
Asıl dikkat çekici olan, belirli nesnelerden uzaklaşmaktan çok zevk alma alanının genel olarak daralmasıdır. Müzik eskisi gibi gelmiyor, arkadaşlarla görüşmek istemiyor, yemek artık çekici görünmüyor, bir işi bitirmek rahatlatmıyor ve gün içinde beklenen küçük şeyler giderek azalıyor olabilir. Böyle bir durumda kişi yalnızca “yeni bir hobiye ihtiyacım var” noktasında olmayabilir.
Psikolojide belirgin zevk ve ilgi kaybını tarif etmek için “anhedoni” kavramı kullanılır. Ancak kavramın varlığı, “birkaç gündür keyifsizim” diyen herkese tanı yapıştırmak anlamına gelmez. Teknik kavram ancak süre, yoğunluk, yaygınlık ve kişinin hayatındaki değişimle birlikte anlam kazanır.
Bir hafta yorulmuş olmak ile aylar boyunca kişinin daha önce önem verdiği hemen her şeyin sönükleşmesi aynı değildir. Gündelik dil ikisini de “keyifsizlik” diye adlandırabilir ama deneyimin yapısı farklıdır.
Zevkin kaybı bazen ilişkilerin kaybıdır
Zevki yalnızca nesnelerin kişide yarattığı haz gibi düşünmek de eksik kalır. Sevdiğimiz pek çok şey aslında ilişkiler içinde anlam kazanır.
Bir şarkıyı biriyle dinlediğimiz için severiz. Bir kafe belirli arkadaşlıkların mekânıdır. Bir yemeğin tadı çocukluk evine bağlanmıştır. Bir futbol maçını tek başına değil, birileriyle konuşarak izlemek önemlidir. Bir işte başarılı olmak yalnızca sonucun kendisi değildir; görülmek, takdir edilmek veya bir gruba ait olmak da deneyime katılır.
Dolayısıyla hayatımızdaki ilişkiler değiştiğinde nesnelerin tadı da değişebilir. Ayrılık sonrasında gidilen restoran aynı restorandır ama aynı yer değildir. İşyerinde bütün arkadaşları değişmiş biri aynı işi yapıyor olabilir ama yaptığı işin gündelik anlamı dönüşmüş olabilir. Bir şehir fiziksel olarak yerinde durur ama kişinin oradaki ilişkileri dağıldığında şehir artık başka türlü yaşanır.
“Eskiden bundan zevk alıyordum” cümlesinin altında bazen nesnenin kendisinden çok onu çevreleyen ilişkilerin kaybı bulunur.
Bu nedenle kişiye hemen “Yeni şeyler dene” demek her zaman meseleyi yakalamaz. Bazen yeni nesneler değil, anlam kurulan ilişkiler eksilmiştir.
Marx’ın yabancılaşma tartışmasının gündelik deneyime değdiği yerlerden biri de burasıdır. İnsan yalnızca ürettiği şeyden değil, yaptığı etkinlikten, başkalarından ve kendi hareketinden uzaklaşabilir. Günün büyük kısmı kendisine ait olmayan amaçlara bağlandığında, “keyif zamanı” geldiğinde arzunun otomatik olarak geri dönmesini beklemek kolaycı olur.
Zevk, çalışma hayatından bağımsız ayrı bir kutuda saklanmaz. Günün geri kalanıyla birlikte oluşur.
Can sıkıntısı geçebilir, zevk kaybı kalabilir
Bir arkadaş çağırır ve dışarı çıkarsınız. Bir saat sonra can sıkıntısı tamamen kaybolabilir. Yeni bir yere gidilir, beklenmedik bir sohbet olur, dikkati çeken bir şey çıkar. Can sıkıntısında doğru nesnenin bulunması bazen deneyimi hızla değiştirebilir.
Daha yaygın zevk kaybında ise kişi faaliyetin içine girse bile eski karşılığı alamayabilir. Arkadaşlarıyla buluşmuştur ama erken dönmek ister. Sevdiği yemeği yemiştir ama fark etmemiştir. Tatildedir ama “Burada olmamla evde olmam arasında fark yok” diye düşünebilir.
Bu yüzden iki deneyim arasındaki temel ayrımlardan biri, nesne ile ilişkinin nasıl kurulduğudur. Can sıkıntısında nesne çoğu zaman yetersiz gelir. Zevk kaybında ise nesnenin eskiden kurduğu ilişki çalışmıyor olabilir.
Elbette iki durum birbirine dönüşebilir. Uzun süre hiçbir şeyden zevk alamayan kişi sıkılabilir. Sürekli sıkılan biri de zamanla faaliyetlere yönelme isteğini kaybedebilir. Yine de ayrımı korumak gerekir. Çünkü “Canın sıkılmış, biraz dışarı çık” cümlesi bazı durumlarda işe yararken, bazı durumlarda kişinin yaşadığı değişimi küçümseyebilir.
İnsan birkaç gün boyunca hiçbir şeyden keyif alamayabilir. Yoğun bir dönemden çıkmış, uykusuz kalmış, hastalanmış veya zor bir tartışma yaşamış olabilir. Böyle dönemler tek başına olağandışı değildir.
Fakat zevk ve ilgi kaybı haftalar boyunca sürüyor, yalnızca bir iki faaliyeti değil hayatın geniş bölümünü kapsıyor ve kişinin gündelik işlevlerinde belirgin bir değişim yaratıyorsa bunu yalnızca can sıkıntısı olarak görmek yeterli olmayabilir. Özellikle uyku, iştah, enerji, dikkat, sosyal ilişkiler ve günlük görevlerde başka değişiklikler de eşlik ediyorsa profesyonel değerlendirme anlamlı hale gelir.
Amaç kişinin kendisine tanı koyması değildir. Tam tersine, tek bir cümleden tanıya gitmemektir. “Hiçbir şeyden zevk almıyorum” önemli bir deneyimdir ama tek başına nedenini açıklamaz. Klinik bir durumun parçası olabilir, uzun süreli stresle ilişkili olabilir, yasa eşlik edebilir, bedensel sorunlarla birlikte ortaya çıkabilir veya kişinin hayatındaki başka dönüşümlerin içinde oluşabilir.
Duyguyu ciddiye almak ile hemen kategorize etmek arasında daha dikkatli bir yol vardır: nasıl başladığına, ne kadar sürdüğüne, nerelerde ortaya çıktığına ve kişinin hayatını nasıl değiştirdiğine bakmak.
Aynı koltukta iki farklı deneyim
Akşamki odaya yeniden dönelim. Bir kişi koltukta oturuyor, kumanda elinde, birkaç film arasında dolaşıyor ve hiçbirini beğenmiyor. Bir süre sonra başka bir film buluyor, hikâyeye kapılıyor ve iki saat geçiyor. Can sıkıntısı kaybolmuştur.
Başka bir akşam aynı kişi yine aynı koltukta. Bu kez sevdiği filmi açıyor ama on dakika sonra kapatıyor. En sevdiği müzik grubunu dinliyor, bir şey değişmiyor. Arkadaşı arıyor fakat konuşmanın içinde de aynı düzlüğü hissediyor.
Dışarıdan bakıldığında iki akşam birbirine benzeyebilir. Koltuk aynı, telefon aynı, film aynı; hatta kişinin söylediği cümle bile benzer olabilir: “Canım hiçbir şey istemiyor.”
Ama birinde kişi henüz kendisini çekecek şeyi bulamamıştır. Diğerinde ise eskiden çeken şeyler de güçlerini kaybetmiş olabilir.
Bu nedenle “Canım sıkılıyor” ile “Hiçbir şeyden zevk almıyorum” arasındaki farkı nesnelerin sayısında değil, öznenin onlarla kurduğu ilişkide aramak daha doğru olur.
Belki sorulması gereken ilk soru şudur: Şu anda ilgimi çekecek bir şey bulamıyor muyum, yoksa daha önce beni canlı tutan şeyler de artık bana ulaşmıyor mu?
