Gündelik hayatta “meta” kelimesini çok sık kullanmayız. Daha çok “ürün”, “mal”, “eşya” veya “satılık şey” deriz. Bir market rafındaki zeytinyağı, bir mağazadaki gömlek, bir galerideki otomobil veya internette satılan bir telefon bize doğrudan birer ürün gibi görünür. Marx ise bu nesnelerin yalnızca ne olduklarıyla değil, hangi toplumsal ilişki içinde bulunduklarıyla ilgilenir. Bu nedenle Marx’ın meta kavramını anlamak için ilk ayrımı baştan yapmak gerekir: Her ürün meta değildir.
İnsanlar çok uzun zamandır üretirler. Yemek yaparlar, araç üretirler, ev inşa ederler, kıyafet dikerler, toprağı işlerler. Fakat üretilmiş bir şeyin var olması, onun otomatik olarak meta olduğu anlamına gelmez. Bir aile kendi zeytinliğinden topladığı zeytinleri sıkıp yıl boyunca kullanacağı yağı üretebilir; aynı yağdan bir şişeyi komşusuna verebilir; başka bir şişeyi ise dükkânda satışa çıkarabilir. Üç durumda da elimizde fiziksel olarak aynı zeytinyağı olabilir, fakat toplumsal olarak aynı şey gerçekleşmez. İlk durumda yağ doğrudan kullanım için üretilmiştir, ikinci durumda bir hediye veya paylaşım ilişkisinin parçasıdır, üçüncü durumda ise başka şeylerle değiştirilebilmek üzere dolaşıma girmiştir. İşte meta kavramı bu üçüncü durumda ortaya çıkmaya başlar.
Meta, yalnızca üretilmiş bir nesne değil, değişim için üretilmiş ve değişim ilişkisine girmiş bir üründür. Burada önemli olan, nesnenin fiziksel özelliklerinin değişmemesidir. Şişenin içindeki yağ aynı olabilir, tadı aynı olabilir, kimyasal yapısı aynı olabilir. Fakat içinde bulunduğu toplumsal ilişki değiştiğinde ürünün toplumsal biçimi de değişir. Bir önceki derste emek konusunda benzer bir ayrım kurmuştuk. Aynı fiziksel faaliyet farklı toplumsal ilişkiler içinde farklı anlamlar kazanabiliyordu. Bir kişinin kendi bahçesinde zeytin toplamasıyla başka birinin günlük ücret karşılığında aynı işi yapması fiziksel olarak birbirine benzeyebilir, fakat toplumsal biçimleri aynı değildir. Şimdi aynı ayrımı üretilmiş nesneye uyguluyoruz: Bir nesnenin ne olduğuna bakmak yetmez; hangi toplumsal ilişki içinde bulunduğuna da bakmak gerekir.
Bir masayı düşünelim. Bir marangoz kendi evinde kullanmak için bir masa yapabilir, aynı masayı kızına hediye edebilir, bir kooperatif için ortak kullanım amacıyla üretebilir ya da piyasada satmak üzere yapabilir. Her durumda karşımızdaki nesne masadır; ahşabı aynı olabilir, biçimi aynı olabilir, aynı araçlarla yapılmış olabilir. Fakat yalnızca piyasada değişim amacıyla üretilen masa meta biçimini alır. Bu nedenle meta, nesnenin içinde saklı doğal bir özellik değildir. Bir masanın ahşabına bakarak onun meta olup olmadığını anlayamayız; bir zeytinyağı şişesinin rengine bakarak da. Bir nesnenin meta olması, onun belirli bir toplumsal değişim ilişkisi içine girmesiyle ilgilidir.
Bu ayrım Marx’ın düşüncesi açısından çok önemlidir. Çünkü gündelik hayatta nesneler bize çoğu zaman kendi özelliklerini taşıyormuş gibi görünür. Bir mağazada bir gömleğe baktığımızda üzerinde bir fiyat etiketi görürüz. Sanki fiyat gömleğin kendisine ait bir özellikmiş gibi düşünülebilir. Gömleğin rengi vardır, kumaşı vardır, bedeni vardır, fiyatı vardır. Fakat bu dört şey aynı türden özellikler değildir. Renk ve kumaş nesnenin fiziksel özellikleridir; fiyat ise nesnenin belirli toplumsal ilişkiler içinde aldığı biçimle ilgilidir. Bu ayrım ileride meta fetişizmini anlamamız açısından önemli hale gelecektir.
Şimdilik yalnızca şunu fark etmemiz yeterlidir: Bir metaya baktığımızda gördüğümüz şey yalnızca bir nesne değildir. O nesnenin arkasında üretim, emek, mülkiyet, değişim ve başka birçok ilişki vardır. Fakat market rafına ulaştığında bütün bu ilişkiler çoğu zaman görünmez hale gelir. Bir paket kahveye baktığımızda tarlayı, kahveyi toplayan insanları, nakliye sürecini, kavurma ve paketleme işini, ücretleri ve mülkiyet ilişkilerini görmeyiz. Önümüzde yalnızca bitmiş ürün vardır. Bu nedenle meta dünyası bize nesnelerin dünyası gibi görünebilir. Oysa Marx’ın ilgilendiği şey, bu nesnelerin arkasındaki toplumsal ilişkilerin nesneler biçiminde karşımıza çıkmasıdır. Bu sonucu henüz fazla ileri götürmeyelim; meta fetişizmi dersinde buna yeniden döneceğiz.
Bir ürünün neden değişim için üretildiği sorusu da önemlidir. Bir çiftçi yalnızca kendi ailesinin ihtiyacı kadar domates yetiştiriyorsa üretimin amacı doğrudan kullanımdır. Fakat on binlerce kilo domates yetiştirip bunları pazarda satıyorsa üretimin örgütlenmesi değişmiştir. Ürün artık yalnızca yenilecek bir şey değildir; aynı zamanda değişim sürecine girecek bir şeydir. Bu fark küçümsenmemelidir. Çünkü üretimin amacı değiştiğinde üretimin ölçeği, işbölümü, teknoloji, mülkiyet ilişkileri ve insanların birbirleriyle kurduğu bağlar da değişebilir. Bir aile kendi ihtiyacı için yüz kilo zeytin toplayabilir; bir işletme ise binlerce ton zeytinyağı üretip farklı ülkelere satabilir. İki durumda da zeytin işlenir, fakat ikinci durumda üretim baştan itibaren değişim ilişkisine göre örgütlenmiştir. Ürünün piyasada satılabilir olması, üretimin önemli bir koşulu haline gelir.
Bu nedenle Marx açısından meta yalnızca alışveriş sırasında ortaya çıkan bir şey değildir. Üretimin kendisi de değişim için örgütlenebilir. Burada kapitalizmi anlamamız açısından önemli bir ayrım ortaya çıkar. İnsanlar kapitalizmden çok önce de değiş tokuş yapıyorlardı; pazarlar vardı, tüccarlar vardı, bazı ürünler satılıyordu. Dolayısıyla metanın varlığı tek başına kapitalizmin varlığı anlamına gelmez. Bir toplumda birkaç ürünün pazarda satılmasıyla, toplumdaki üretimin büyük bölümünün pazar için ve değişim amacıyla yapılması aynı şey değildir. Bu ayrım önemlidir; aksi halde tarihte pazar gördüğümüz her yerde kapitalizm varmış gibi düşünmeye başlayabiliriz.
Marx açısından kapitalizmin özgünlüğünü anlamak için yalnızca metanın varlığına değil, meta biçiminin toplumsal üretimde ne kadar genelleştiğine bakmamız gerekir. Kapitalist toplumlarda ihtiyaç duyduğumuz çok sayıda şeyle meta biçiminde karşılaşırız. Ekmek satın alırız, kıyafet satın alırız, elektrik için ödeme yaparız, ulaşım satın alırız, barınmak için kira ödeyebiliriz; bakım, eğitim veya eğlence hizmetleri de piyasada satın alınabilir hale gelebilir. Dolayısıyla meta dünyası yalnızca dükkân rafındaki nesnelerden oluşmaz. Toplumsal yaşamın giderek daha geniş alanları değişim ilişkilerinin içine girebilir.
Burada dikkatli olmak gerekir. Meta demek yalnızca “üzerinde fiyat etiketi bulunan şey” demek değildir. Fiyat, meta ilişkisinin görünür biçimlerinden biridir; Marx’ın ilgilendiği sorun ise daha geniştir. Meta, üreticilerin birbirleriyle doğrudan değil, ürettikleri şeylerin değişimi üzerinden ilişkiye girmelerinin bir biçimidir. Bir zeytinyağı üreticisinin bir ayakkabı üreticisine ihtiyacı olabilir. Ayakkabı üreticisinin ise zeytinyağına doğrudan ihtiyacı olmayabilir. İki kişinin birbirinin ürününe aynı anda ihtiyaç duyması gerekmez. Ürünler piyasaya çıkar, satılır, para aracılığıyla başka ürünlere dönüşebilir. Bu durumda üreticiler arasındaki toplumsal bağ doğrudan kişisel bir ilişki biçiminde görünmez; nesnelerin değişimi aracılığıyla kurulur.
Bu nedenle meta yalnızca ekonomik bir nesne değil, aynı zamanda insanların birbirleriyle kurduğu belirli bir toplumsal ilişkinin biçimidir. Bir markete girdiğimizde binlerce ürün görürüz: peynirler, sebzeler, telefonlar, temizlik ürünleri, kıyafetler. Bu ürünlerin her biri farklı insanlar tarafından, farklı coğrafyalarda, farklı çalışma koşulları altında üretilmiş olabilir. Ama markette bunlar yan yana duran nesneler olarak karşımıza çıkar. Aralarındaki ilişki fiyatlarla ifade edilir. Bir kilo peynir şu kadar liradır, bir telefon şu kadar liradır, bir gömlek şu kadar liradır. Birbirlerinden tamamen farklı nesneler, piyasada ortak bir değişim alanının içine girer.
Burada yeni bir soru ortaya çıkar. Bir kilo zeytinyağı ile bir çift ayakkabı fiziksel olarak birbirine benzemez; ihtiyaçlarımızı farklı biçimlerde karşılarlar. Birini yiyebilir, diğerini ayağımıza giyebiliriz. Peki bu kadar farklı iki şey nasıl karşılaştırılabilir ve değişim ilişkisinin içine girebilir? İşte Marx’ın meta çözümlemesi bizi buradan değer problemine götürür. Fakat henüz oraya gelmedik.
Şimdilik başka bir ayrımı netleştirelim. Bir şeyin meta olabilmesi için bir işe yaraması gerekir. Kimsenin hiçbir biçimde kullanmak istemediği, hiçbir ihtiyaca cevap vermeyen ve hiçbir işlev taşımayan bir şeyi sürekli olarak değişim sürecine sokmak mümkün değildir. Bu nedenle metanın bir kullanım yönü vardır. Fakat meta yalnızca işe yaradığı için meta değildir. Bir bardak su işe yarar, susuzluğumuzu giderir. Ama evimizde musluktan doldurup içtiğimiz su ile marketten satın aldığımız şişe su aynı toplumsal biçimde değildir. Bir arkadaşımız bize bir bardak su ikram edebilir; bu durumda para alışverişi yoktur. Aynı su bir restoranda ücret karşılığında satılabilir. Suyun temel işlevi değişmez, fakat toplumsal ilişki değişir.
Bu örnek meta kavramının fiziksel nesneye indirgenemeyeceğini açık biçimde gösterir. Aynı şey farklı toplumsal ilişkiler içinde farklı biçimler kazanabilir. Bu nedenle meta kavramını gündelik “satılık eşya” anlamıyla sınırlamak yeterli değildir. Marx’ın ilgilendiği şey, ürünlerin neden ve nasıl değiştirilebilir şeyler haline geldikleri ve bunun insanların birbirleriyle kurduğu toplumsal ilişkiyi nasıl biçimlendirdiğidir.
Burada üretim dersine geri dönebiliriz. Üretimin yalnızca nesne yapmak olmadığını söylemiştik. Şimdi bunun başka bir sonucunu görüyoruz. Ne ürettiğimiz kadar, neden ürettiğimiz de önemlidir. Kendi ihtiyacımız için mi, bir topluluğun ortak kullanımı için mi, hediye etmek için mi, yoksa değişim için mi? Aynı fiziksel ürün bu farklı amaçlar içinde başka toplumsal biçimler kazanabilir. Bu nedenle üretimin amacı, üretim ilişkilerinin anlaşılmasında önem taşır.
Bir fabrika binlerce ayakkabıyı yalnızca insanların ayakkabı ihtiyacı olduğu için üretmez. Ayakkabıların piyasada satılabilmesi gerekir. Eğer satılamazlarsa üretim sürecinin devamı sorun haline gelir. Bu nokta kapitalist üretimin ileride göreceğimiz önemli özelliklerinden biridir. Bir ürün çok yararlı olabilir, insanların gerçekten ihtiyacı olabilir; fakat piyasada satılamıyorsa kapitalist üretim açısından sorun ortaya çıkabilir. Tersine, toplumsal açıdan çok gerekli görünmeyen bazı ürünler güçlü bir satış imkânına sahipse büyük miktarlarda üretilebilir. Burada ihtiyaç ile değişim arasındaki ilişkinin her zaman basit olmadığını görmeye başlarız. Fakat bu problemi şimdilik açık bırakalım; bir sonraki derste kullanım ve değişim arasındaki ayrımı daha dikkatli inceleyeceğiz.
Meta kavramının başka bir önemli sonucu da nesnelerin dolaşımıyla ilgilidir. Kendi kullanımımız için yaptığımız bir sandalye evimizde kalabilir. Meta olarak üretilen sandalye ise üretildiği yerde kalmak zorunda değildir; depoya gider, kamyonla taşınır, mağazaya ulaşır, internet üzerinden başka bir şehre veya başka bir ülkeye satılabilir. Üretici ile kullanıcı birbirini hiç tanımayabilir. Bu durumda toplumsal bağ kişisel tanışıklık üzerinden kurulmaz; ürünlerin dolaşımı üzerinden kurulur.
Bu, modern toplumlarda çok sıradan hale geldiği için garip görünmeyebilir. Sabah içtiğimiz kahvenin çekirdeğini yetiştiren kişiyi tanımayız, telefonumuzun parçalarını üreten işçileri tanımayız, üzerimizdeki kıyafeti diken kişiyi tanımayız. Onlar da bizi tanımazlar. Fakat yine de birbirimize bağlıyız. Bu bağ, doğrudan kişisel bir ilişki biçiminde karşımıza çıkmaz; metaların üretimi ve değişimi aracılığıyla kurulur.
Marx’ın meta çözümlemesini önemli hale getiren noktalardan biri budur. Meta bize yalnızca ekonomideki bir nesne türünü öğretmez; modern toplumlarda insanların birbirlerine nasıl bağlandıklarını da görmemize yardım eder. İlişkiler nesnelerin hareketi üzerinden kurulabilir. İnsanlar görünmez hale gelirken ürünler görünür hale gelir. Bir mağazaya girdiğimizde çalışanları bile bazen görmeden ürünlerle karşılaşabiliriz. Bir internet sitesinde ürünün fotoğrafını, fiyatını ve teslimat süresini görürüz; ürünü yapan insanların kim olduğu çoğu zaman karşımıza çıkmaz. Meta önümüzde hazır bir şey olarak belirir.
Bu durum Marx’ın ileride çözümleyeceği daha tuhaf bir görünüşün zeminini hazırlar: İnsanlar arasındaki toplumsal ilişkiler, sanki şeyler arasındaki ilişkiler gibi görünmeye başlayabilir. Fakat bunu şimdilik yalnızca bir işaret olarak bırakalım. Meta fetişizmi dersinde bu görünüşün ne anlama geldiğine ayrıntılı biçimde döneceğiz.
Şu anda daha temel ayrımları sağlamlaştırmak yeterlidir. Ürün ile meta aynı şey değildir; bir ürün doğrudan kullanım için üretilebilir veya değişim için üretilebilir. Meta olmak nesnenin doğal özelliği değildir; nesne belirli toplumsal ilişkiler içinde meta biçimini kazanır. Metanın varlığı kapitalizme özgü değildir; insanlar kapitalizmden çok önce de ürün değiştiriyordu. Fakat meta üretiminin yaygınlaşması ve toplumsal yaşamın büyük bölümünün meta ilişkileri aracılığıyla örgütlenmesi kapitalizmi anlamamız açısından önemlidir. Son olarak meta, yalnızca bir nesne değil, toplumsal bir biçimdir.
Bir şişe zeytinyağına baktığımızda yağ görürüz. Fakat meta olarak baktığımızda üretim, emek, mülkiyet, pazar, değişim, para, taşıma ve satış ilişkileri de görünmeye başlar. Bütün bunlar şişenin içinde fiziksel olarak bulunmaz; ama şişenin meta olarak var olabilmesinin toplumsal koşullarıdır. Bu nedenle Marx’ın meta kavramı bizi yeniden aynı yönteme getirir: Nesnenin kendisine bakarız, ama orada durmayız; onu mümkün kılan ilişkilere bakarız.
Bir önceki derste faaliyetin arkasındaki toplumsal biçimi görmeye başlamıştık. Şimdi nesnenin arkasındaki toplumsal biçimi görüyoruz. Fakat önümüzde yeni bir problem beliriyor. Bir meta iki farklı biçimde karşımıza çıkar: Bir taraftan bize bir işe yarar, bir ihtiyacımızı karşılar; diğer taraftan piyasada başka metalarla karşılaştırılır ve değiştirilebilir. Bir gömlek giyilir, bir ekmek yenir, bir sandalye üzerinde oturulur; ama aynı gömlek, ekmek ve sandalye piyasada birbirlerinden tamamen farklı olmalarına rağmen belirli oranlarda değişim ilişkisine girerler.
Marx bu iki yönü birbirinden ayırır. Bir sonraki derste şu soruyu soracağız:
Kullanım değeri ile değişim değeri arasındaki fark nedir?
