Gündelik dilde sınıf kavramı çoğu zaman gelir dağılımının başka bir adı gibi kullanılır. Alt sınıf, orta sınıf ve üst sınıf denildiğinde insanların ne kadar kazandığı, nerede yaşadığı, hangi otomobile bindiği, çocuklarını hangi okula gönderdiği ya da hangi tüketim alışkanlıklarına sahip olduğu düşünülür. Bu kullanım bütünüyle anlamsız değildir; gelir farklılıkları insanların yaşam koşullarını, güvenliklerini, sağlık ve eğitime erişimlerini, boş zamanlarını ve gelecek beklentilerini doğrudan etkiler. Fakat Marx’ın sınıf kavramı gelir gruplarının sosyolojik tasnifinden farklı bir soruya cevap verir. Buradaki mesele insanların ne kadar kazandıklarından önce, bu geliri hangi toplumsal ilişki içinde elde ettikleridir. Bu ayrım korunmadığında sınıf, üretim ilişkilerini açıklayan bir kavram olmaktan çıkarak tüketim kapasitesini ölçen bir cetvele dönüşür.
Bir yazılım uzmanının küçük bir dükkân sahibinden çok daha yüksek gelir elde ettiğini düşünelim. Gelir dağılımına göre ilk kişi daha yukarıdadır; fakat üretim ilişkileri açısından tablo aynı değildir. Yazılım uzmanı temel geçimini emek gücünü satarak sağlıyor olabilir. Küçük dükkân sahibi ise daha az kazanmasına rağmen kendi üretim araçlarına sahip olabilir, üretim veya hizmet sürecini kendisi örgütleyebilir ve yanında bir ya da iki kişinin emek gücünü satın alabilir. İki kişinin maddi yaşam standartları birbirine hiç benzemeyebilir; buna rağmen aralarındaki fark yalnızca “birinin daha çok kazanması” değildir. Tam tersine, gelir sıralaması burada sınıfsal ilişkinin üstünü örtebilir. Marx açısından sınıfı belirleyen temel soru, kişinin üretim araçlarıyla, emek gücüyle ve üretim süreci üzerindeki denetimle nasıl bir ilişki kurduğudur.
Bu nedenle gelir ile sınıf arasında güçlü bağlar bulunabilir ama ikisi aynı şey değildir. Gelir, sınıfsal konumun sonuçlarından biri olabilir; fakat sınıfsal konumu tek başına tanımlamaz. Yüksek ücret alan bir mühendis, düşük gelirli bir küçük işletme sahibinden daha rahat yaşayabilir; buna karşılık üretim araçları üzerindeki konumları ve gelirlerinin kaynağı farklı olabilir. Aynı biçimde aynı şirketin iki çalışanından biri diğerinden beş kat fazla kazanabilir. Birinin özel sağlık sigortası, konut kredisi ve yüksek tüketim gücü varken diğeri asgari geçim sınırında yaşayabilir. Aralarındaki yaşam farkı gerçektir ve önemsiz değildir. Fakat ikisi de gelirlerini temelde emek güçlerini satarak elde ediyorsa, ücret farkı onların üretim ilişkileri içindeki konumlarını otomatik olarak iki ayrı sınıfa dönüştürmez.
Gelir gruplarının sınıf gibi görünmesinin önemli nedenlerinden biri, gelirin kolayca ölçülebilir olmasıdır. Ücretler, hane geliri, tüketim harcamaları ve servet dilimleri sayısallaştırılabilir; toplum yüzdeliklere, desillere veya belirli gelir aralıklarına ayrılabilir. Bu yöntem yoksulluk, tüketim, vergi yükü veya yaşam standardı araştırmalarında son derece yararlıdır. Sorun, istatistiksel bir sınıflandırmayı doğrudan toplumsal sınıf teorisinin yerine koyduğumuzda başlar. “Aylık şu kadar gelirin altında olanlar alt sınıf, şu aralıkta olanlar orta sınıf, bunun üzerindekiler üst sınıf” dediğimizde sınıf artık üretim ilişkilerindeki konumu değil, gelir merdivenindeki yeri anlatmaya başlar. Böylece toplumsal yapının dikey bir sıralamadan ibaret olduğu izlenimi doğar: herkes aynı merdivendedir, yalnızca bazıları daha yukarıdadır.
Marx’ın sınıf anlayışı ise bu geometriden farklıdır. Burada temel mesele insanların aynı ölçek üzerinde yukarıda veya aşağıda bulunması değil, birbirlerine göre hangi konumlarda yer aldıklarıdır. Ücretli emek ile sermaye arasındaki fark, yalnızca bir tarafın diğerinden daha zengin olması değildir. Bir taraf emek gücünü satar, diğer taraf emek gücü satın alabilir; bir taraf üretim araçlarına aynı düzeyde erişemezken diğer taraf bu araçlar üzerinde mülkiyet ve denetim kurabilir. Sınıf ilişkisi bu yüzden niceliksel bir farktan çok ilişkisel bir farktır. Gelir eşitsizliği bu ilişkiyi görünür kılabilir, ağırlaştırabilir veya belirli biçimlerde yeniden üretebilir; ama ilişkinin kendisi gelir farkına indirgenemez.
“Orta sınıf” kavramı bu karışıklığın en belirginleştiği yerdir. Gündelik kullanımda orta sınıf bazen belirli bir gelir düzeyini, bazen eğitimli olmayı, bazen beyaz yakalı çalışmayı, bazen ev sahibi olmayı, bazen belirli bir tüketim kültürünü ve bazen de siyasal bir özdeşleşmeyi ifade eder. Bir doktor, memur, küçük işletme sahibi, yüksek ücretli şirket çalışanı, serbest meslek sahibi veya kira geliri olan biri aynı “orta sınıf” kategorisine yerleştirilebilir. Bu kişilerin yaşam tarzlarında ortaklıklar bulunabilir; fakat üretim ilişkileri içindeki konumları aynı olmak zorunda değildir. Bu yüzden “orta sınıf” ifadesi duyulduğunda ilk yapılması gereken onu reddetmek değil, hangi anlamda kullanıldığını sormaktır. Gelir grubu mu kastediliyor, kültürel yaşam tarzı mı, mesleki statü mü, yoksa üretim ilişkileri içindeki belirli bir konum mu?
Sınıfın gelirle karıştırılmasının ikinci nedeni, tüketimin üretimden daha görünür olmasıdır. İnsanların evlerini, otomobillerini, telefonlarını, tatillerini ve giyimlerini görürüz; buna karşılık gelirlerini hangi ilişki içinde elde ettikleri çoğu zaman görünmez. Bu nedenle sınıfsal farkı tüketim nesnelerinden okumaya başlarız. Pahalı otomobil “üst sınıf”, belirli semt “orta sınıf”, belli tüketim kalıpları “alt sınıf” göstergesi gibi çalışır. Oysa aynı nesne çok farklı toplumsal ilişkilerin sonucu olabilir. Yüksek maaşlı bir çalışan pahalı otomobilini uzun vadeli krediyle almış olabilir ve işini kaybettiğinde kısa sürede ciddi bir ekonomik kırılganlıkla karşılaşabilir. Daha mütevazı yaşayan başka biri ise birkaç gayrimenkulden kira geliri elde ediyor olabilir. Görünüş, toplumsal konumu her zaman doğrudan ele vermez.
Meta fetişizmi tartışmasında karşılaştığımız sorun burada başka bir biçimde tekrar eder. Meta dünyasında toplumsal ilişkiler şeylerin özellikleri gibi görünüyordu; sınıf söz konusu olduğunda ise üretim ilişkileri tüketim göstergelerine tercüme edilebilir. Kimin hangi arabaya bindiği, hangi markayı kullandığı, hangi semtte oturduğu veya nerede tatil yaptığı öne çıkar; kişinin gelirini hangi toplumsal ilişki içinde elde ettiği geri plana düşer. Sınıf böylece üretimin örgütlenişini açıklayan bir kavram olmaktan çıkıp yaşam tarzlarını birbirinden ayıran bir etiket haline gelir. Oysa Marx’ın sorusu daha geride durur: Bu kişinin üretim araçlarıyla ilişkisi nedir, emek gücünü satıyor mu, başkasının emek gücünü satın alabiliyor mu, üretim süreci üzerinde hangi ölçüde karar verebiliyor?
Gelir kadar servet de sınıf analizinde dikkatle ele alınmalıdır. Gelir belirli bir dönemde elde edilen kazancı, servet ise birikmiş varlıkları ifade eder. Gayrimenkuller, şirket hisseleri, finansal varlıklar veya toprak mülkiyeti sınıfsal konum hakkında gelirden daha doğrudan ipuçları verebilir. Yine de yalnızca varlıkların toplam değerini hesaplamak yeterli değildir. İçinde yaşadığı tek bir eve sahip olan kişi ile aynı değerde iki dükkâna sahip olup kira geliri elde eden kişinin toplam serveti benzer olabilir; fakat varlıkların toplumsal işlevi farklıdır. Bir mülk kullanım nesnesi olabilir, başka bir mülk gelir elde etme aracına dönüşebilir. Bir bilgisayar kişisel tüketim nesnesi olarak kullanılabilir veya ücretli emeğin örgütlendiği bir üretim sürecinin parçası olabilir. Nesnenin fiziksel biçimi tek başına toplumsal işlevini söylemez.
Bu nedenle sınıf çözümlemesi mülkiyet miktarını saymakla da bitmez. Mülkiyetin hangi ilişkileri mümkün kıldığına, üretim üzerinde nasıl bir denetim sağladığına ve başkalarının emek gücüyle nasıl birleştiğine bakmak gerekir. Bu ayrım özellikle küçük işletmeler, kendi hesabına çalışanlar ve profesyonel yöneticiler gibi ara konumlarda önem kazanır. Gerçek toplum, ücretli emek ile büyük sermaye arasındaki saf iki kutuptan ibaret değildir. Küçük üreticiler, esnaf, yöneticiler, serbest çalışanlar ve farklı mülkiyet biçimleri vardır. Fakat bu karmaşıklık sınıf kavramını gereksiz hale getirmez; tam tersine, gelir cetvelinin neden yetersiz olduğunu gösterir. Sınıf kategorilerinin amacı herkesi birkaç temiz kutuya yerleştirmek değil, üretim ilişkilerinin nasıl örgütlendiğini çözümlemektir.
Gelirin sınıftan ayrılması, gelir eşitsizliğinin önemsiz olduğu anlamına da gelmez. Ücretlerin düşmesi, kârların yükselmesi, servetin belirli ellerde yoğunlaşması, konut maliyetlerinin ücretlerden daha hızlı artması veya çalışanların borçluluğunun yükselmesi sınıf ilişkilerinin somut sonuçları olabilir. Gelir dağılımı bu nedenle bize toplumsal güç ilişkileri hakkında önemli veriler sağlar. Fakat sonucu ilişkinin kendisiyle karıştırmamak gerekir. Bir gösterge, altında yatan ilişkinin bütününü açıklamaz. Gelir dağılımı bize toplumsal eşitsizliğin büyüklüğünü gösterebilir; fakat bu eşitsizliğin hangi üretim ilişkileri içinde üretildiğini ayrıca araştırmak gerekir.
Buradaki ayrım aslında oldukça basittir. Gelir, kişinin ne kadar kazandığını söyler. Sınıf ise bu geliri hangi toplumsal ilişki içinde elde ettiğini anlamaya çalışır. Birincisi miktara, ikincisi ilişkiye bakar. Bu iki düzey birbirinden kopuk değildir; fakat aynı da değildir. Gelir düzeyi sınıfsal konumun yaşam üzerindeki etkilerini ağırlaştırabilir veya hafifletebilir, fakat sınıfsal konumu tek başına ortadan kaldırmaz. Çok yüksek ücret alan bir çalışan ücretli emek ilişkisinin dışına kendiliğinden çıkmaz; çok düşük gelirli birinin de sırf yoksul olduğu için otomatik olarak işçi sınıfında olduğu söylenemez.
Sınıfı gelirden ayırmak bu nedenle kavramı daha karmaşık hale getirmek için değil, neyi açıklamaya çalıştığımızı netleştirmek için gereklidir. Gelir grupları bize eşitsizliğin dağılımını gösterir; sınıf ise bu eşitsizliğin ve toplumsal üretimin hangi ilişkiler içinde örgütlendiğini anlamaya çalışır. “Alt sınıf”, “orta sınıf” ve “üst sınıf” gibi ifadeler kullanıldığında önce bunun gelir, yaşam tarzı, meslek veya üretim ilişkisi anlamında mı söylendiğini ayırmak gerekir. Aksi halde aynı sözcük altında birbirinden farklı sorunları tartışıyor olabiliriz.
Marx’ın sınıf sorusu gelir tablosunun bittiği yerde başlar. İnsanların ne kadar kazandığını gördükten sonra bir adım daha geri çekilir ve şu soruyu sorar: Bu gelir hangi üretim ilişkisi içinde ortaya çıkıyor; üretim araçlarını kim denetliyor, kim emek gücünü satıyor, kim satın alabiliyor ve üretilen toplumsal artığın bölüşümünde kim hangi konumu işgal ediyor?
Sınıfı gelir grubundan ayıran temel fark budur.
