Kapitalizmden söz ederken sık sık “sistem” kelimesi kullanılır. Bu kelime bazen gereksiz yere büyük ve belirsiz bir kavram gibi durur; sanki görünmeyen, her şeyi yöneten tek bir makineden söz ediliyormuş gibi. Oysa kapitalizmi sistem olarak düşünmenin daha somut bir nedeni vardır. Ücretli emek, özel mülkiyet, meta üretimi, para, sermaye, rekabet, kredi, hukuk ve devlet birbirinden ayrı kurumlar gibi görünür; fakat gündelik yaşamda bunlar sürekli birbirini üretir ve birbirine bağlanır. Kapitalizm bu nedenle yalnızca çok sayıda kapitalistin bulunduğu bir ekonomi değil, belirli toplumsal ilişkilerin birbirini destekleyerek yeniden üretildiği bir bütündür.
Önce basit bir örnek düşünelim. Bir işletme kâr etmek zorundadır. Bunun için maliyetlerini denetler, emek gücü satın alır, üretkenliği artırmaya çalışır, ürünlerini satar ve elde ettiği paranın bir bölümünü yeniden üretime yatırır. İşletmenin sahibi kişisel olarak daha az kâr etmek, çalışanlarına daha yüksek ücret vermek veya daha yavaş büyümek isteyebilir. Fakat aynı piyasada başka işletmeler daha düşük maliyetle üretip daha hızlı yatırım yapıyorsa, bu tercihlerin sınırı vardır. Rekabet, tek tek kapitalistlerin niyetlerinden bağımsız bir baskı oluşturur. Böylece sermaye yalnızca bir kişinin sahip olduğu para olmaktan çıkar; değerlenmek, yeniden yatırıma dönmek ve rekabet içinde varlığını sürdürmek zorunda olan bir toplumsal hareket haline gelir.
10.10’da sermayeyi para yığını olarak değil, kendisini genişletmeye yönelen değer olarak tanımlamıştık. “Sistem” sözcüğü bu hareketin tek bir işletmeyle sınırlı olmadığını gösterir. Bir şirketin yatırım kararı başka şirketlerin davranışlarını etkiler. Ücret düzeyleri tüketimi, tüketim üretimi, üretim kredi ihtiyacını, kredi finansal sistemi, vergi gelirleri devlet harcamalarını etkiler. Bunların hiçbiri tek başına kapitalizmin tamamı değildir; ama birbirlerinden kopuk da değildirler. Kapitalizmi sistem olarak düşünmek, bu ilişkileri tek tek nesneler halinde değil, birbirini koşullandıran süreçler halinde görebilmektir.
Burada önemli bir yanlış anlamadan kaçınmak gerekir. “Sistem” demek, toplumdaki her şeyin doğrudan ekonomiden çıktığını söylemek değildir. Hukuk, siyaset, eğitim, aile, kültür ve ideoloji ekonomik ilişkilerin basit yansımaları değildir. Kendi kurumları, zamanları, çatışmaları ve etkileri vardır. Fakat kapitalist üretim ilişkilerinin devam edebilmesi için bu alanlarla sürekli ilişki kurarlar. İş sözleşmesinin çalışabilmesi için hukuk gerekir; emek gücünün her kuşakta yeniden üretilmesi için eğitim, bakım ve aile ilişkileri önem taşır; mülkiyetin korunması için siyasal ve hukuki kurumlar gerekir; üretim için para ve kredi sistemi gerekir. Kapitalizm yalnızca fabrikanın içinde gerçekleşmez.
Bu nedenle kapitalizmin sistem oluşunu “ekonomi her şeyi belirler” diye okumak da yanlış olur. Althusser’in güçlü müdahalelerinden biri tam olarak burada ortaya çıkar. Toplumsal bütün, tek bir merkezin diğer bütün alanları mekanik olarak belirlediği basit bir yapı değildir. Ekonomik, siyasal ve ideolojik düzeyler birbirlerini etkiler; fakat aynı şey değildirler. Kapitalist üretim ilişkileri belirleyici bir ağırlığa sahip olabilir, ama bu belirlenim doğrudan ve tek yönlü işlemez. Bir hukuki reform üretim ilişkilerini değiştirebilir, siyasal kriz ekonomik süreci kesintiye uğratabilir, eğitim sistemi emek piyasasının yapısını dönüştürebilir. Sistem, tek bir nedenden çıkan sonuçlar dizisi değil, birbirini etkileyen ilişkilerin tarihsel bütünüdür.
Bir işçinin işe gitmesini düşünelim. İşçi yalnızca patronla karşılaşmaz. Eğitim sistemi içinde belirli beceriler edinmiştir; ulaşım altyapısını kullanır; banka hesabına ücret yatar; kira veya kredi öder; sağlık ve sosyal güvenlik sistemiyle ilişki kurar; iş hukuku içinde sözleşme yapar; tüketim piyasasında yaşamını sürdürmek için gerekli metaları satın alır. Bunların hepsi tek tek kapitalizmin “özü” değildir. Fakat ücretli emek ilişkisi bu geniş ağın içinde işler. İşçinin ertesi gün yeniden çalışabilir durumda olması bile yalnızca fabrikanın meselesi değildir. Barınma, beslenme, bakım, sağlık, eğitim ve ulaşım gibi alanlar emek gücünün yeniden üretiminin parçalarıdır.
Bu noktada sistem kavramının neden yalnızca büyük şirketlere bakarak anlaşılmayacağı da ortaya çıkar. Kapitalizm dev holdinglerden ibaret değildir. Küçük işletmeler, serbest çalışanlar, kamu kurumları, kooperatifler ve farklı mülkiyet biçimleri kapitalist bir toplumun içinde birlikte var olabilir. Bir toplumsal formasyonu kapitalist yapan şey, toplumdaki her kurumun kapitalist şirket biçimini alması değil; üretim ve yeniden üretimin genel örgütlenmesinde sermaye ile ücretli emek ilişkisinin, meta üretiminin ve para aracılığıyla değişimin merkezi bir yer tutmasıdır.
Bu nedenle kapitalizmi yalnızca “özel sektörün olduğu düzen” diye tanımlamak da yetersiz kalır. Devlet kapitalist toplumun dışında duran yabancı bir unsur değildir. Vergi toplar, altyapı kurar, para düzenini yönetir, mülkiyet ilişkilerini hukuken tanır, çalışma hayatını düzenler, krizlere müdahale eder ve kimi zaman doğrudan üretim yapar. Devletin ekonomiye müdahalesinin artması kapitalizmin otomatik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmez. Asıl soru devletin var olup olmaması değil, üretim ve toplumsal yeniden üretimin hangi ilişkiler içinde örgütlendiğidir.
Aynı şekilde piyasanın varlığı da tek başına kapitalizm anlamına gelmez. Piyasalar kapitalizmden önce de vardı. Meta değişimi, ticaret ve para çok eski toplumsal biçimlerdir. Kapitalizme özgü olan, bunların çok daha geniş bir toplumsal örgütlenme içinde ücretli emek ve sermaye birikimiyle sistematik biçimde birleşmesidir. İnsanların yaşamlarını sürdürebilmek için ihtiyaç duydukları çok sayıda şeyi piyasadan satın almak zorunda olması ve geniş kitlelerin emek güçlerini piyasada satması, kapitalist ilişkinin yaygınlaşmasının önemli özelliklerindendir.
Kapitalizmin sistem oluşu aynı zamanda kendi koşullarını sürekli yeniden üretmesi anlamına gelir. Bir üretim dönemi bittiğinde yalnızca mallar üretilmiş olmaz. Ücretli çalışan ertesi gün yeniden emek gücünü satmak zorundadır; işletme yeniden üretime devam etmek için yatırım yapar; mülkiyet ilişkileri sürer; para ve kredi sistemi işlemesini devam ettirir; eğitim yeni çalışanlar yetiştirir; hukuk sözleşmeleri ve mülkiyeti yeniden tanır. Sistem kendisini her gün büyük bir merkezden verilen emirlerle değil, birbirine bağlanmış kurumlar ve pratikler aracılığıyla tekrar üretir.
Bu nedenle kapitalizmin devamını yalnızca kapitalistlerin bilinçli isteğine bağlamak yetersizdir. Tek tek sermaye sahipleri sistemi bütün halinde planlamak zorunda değildir. Hatta çoğu zaman birbirleriyle rekabet eder, farklı çıkarlar taşır ve birbirlerinin iflasını isteyebilirler. Buna rağmen yaptıkları faaliyetler belirli toplumsal ilişkilerin yeniden üretimine katkıda bulunabilir. Sistem tam da bu yüzden bireysel niyetlerin toplamından daha fazla bir şeydir. Herkes kendi kararını verirken, hiç kimsenin tek başına planlamadığı sonuçlar ortaya çıkabilir.
Burada sistem kavramını bir komplo fikrinden ayırmak gerekir. Kapitalizmin sistem olması, gizli bir merkezde oturan kişilerin toplumun bütün ayrıntılarını planladığı anlamına gelmez. Aksine sistem kavramının gücü, birçok sonucun merkezi bir irade olmadan da üretilebildiğini göstermesidir. Bir şirket işçi ücretini baskılamaya çalışırken rakipleriyle rekabet ediyor olabilir; banka riskini azaltmaya çalışırken kredi koşullarını sıkılaştırabilir; devlet bütçe açığını azaltmaya çalışırken sosyal harcamaları kesebilir. Her kurum kendi mantığı içinde davranır. Fakat bu kararların birleşimi toplumsal ölçekte işsizlik, borçluluk, ücret baskısı veya kriz gibi sonuçlar doğurabilir.
Bu durum kapitalizmin çelişkilerinden birini de görünür kılar. Her işletme ücretleri maliyet olarak görüp düşürmek isteyebilir; fakat toplumun toplamında ücretler aynı zamanda tüketim gücüdür. Her işletme üretkenliğini artırıp daha fazla ürün satmak ister; fakat herkes aynı anda üretimi genişlettiğinde pazar aynı hızla büyümeyebilir. Her kapitalist daha fazla kâr arar; fakat bu arayışların toplamı aşırı üretim, finansal kırılganlık veya işsizlik gibi sonuçlara yol açabilir. Sistem düzeyindeki sonuç, tek tek aktörlerin niyetlerinden farklı olabilir.
Bu nedenle kriz de yalnızca birilerinin hata yapması olarak düşünülemez. Elbette kötü kararlar, spekülasyon veya yanlış politikalar krizleri ağırlaştırabilir. Fakat kapitalist ekonominin kriz eğilimleri, birbirinden bağımsız kararların rekabet ve kârlılık baskısı altında birleşmesinden de doğabilir. Sistem kavramı burada yine işe yarar: tek tek kişilerin ne yaptığına bakmak yetmez; bu davranışların birbirine bağlandığında hangi sonucu ürettiğini de görmek gerekir.
Kapitalizmi sistem olarak düşünmek, onu değişmez bir doğa yasası olarak görmek anlamına da gelmez. Tam tersine “sistem” sözcüğündeki en önemli şeylerden biri tarihsel olmasıdır. Ücretli emek, kapitalist özel mülkiyet, şirket biçimleri, finansal kurumlar ve dünya piyasası belirli tarihsel süreçler içinde gelişmiştir. Bunlar insan toplumunun zorunlu ve ebedi biçimleri değildir. Kapitalizm bir sistemdir çünkü ilişkileri birbirine bağlanmış bir bütün oluşturur; ama bu bütün tarih içinde kurulmuştur, değişmiştir ve farklı coğrafyalarda farklı biçimler almıştır.
Bu bakış, kapitalizmi iyi veya kötü bireylerin toplamına indirgemeyi de engeller. Bir işveren çalışanlarına karşı son derece iyi davranabilir; başka biri kötü davranabilir. Bu fark çalışanların hayatı açısından gerçek ve önemlidir. Fakat kapitalizmin açıklaması kişilik çözümlemesinden çıkmaz. İyi niyetli işletme de ücretli emek kullanabilir, rekabet baskısı yaşayabilir, kâr etmek ve yatırım yapmak zorunda kalabilir. Sistem analizi ahlaki farklılıkları yok saymaz; yalnızca toplumsal ilişkinin kişisel karakterden daha geniş olduğunu söyler.
Aynı nedenle kapitalizme yönelik eleştiri de yalnızca “zenginler daha az açgözlü olsun” talebine indirgenemez. Açgözlülük kapitalizmden önce de vardı ve kapitalizm dışındaki toplumlarda da bulunabilir. Marx’ın sorusu insanların neden açgözlü olduğu değil, toplumsal üretimin hangi ilişkiler içinde örgütlendiğidir. Sermayenin genişleme baskısı kişisel hırstan bağımsız olarak da çalışabilir. Bir şirket büyümeyi reddettiğinde rakipleri tarafından pazar dışına itilebilir. Böylece kişisel özellik olarak görünen bazı davranışların arkasında yapısal zorunluluklar bulunabilir.
Bu noktada önceki dersler birbirine bağlanır. Meta, yalnızca yararlı nesne değil değişim için üretilen toplumsal bir biçimdi. Para yalnızca değişimi kolaylaştıran araç değildi. Emek gücü piyasada satılan özgül bir metaydı. Artı-değer, ücretli emek ilişkisinin içinde üretiliyordu. Sermaye kendisini genişletmeye yönelen değer hareketiydi. Mülkiyet nesnenin doğal özelliği değil insanlar arasındaki toplumsal ilişkiydi. Sınıf da gelir grubu değil üretim ilişkileri içindeki konumdu. Kapitalizm dediğimiz “sistem”, bütün bu ilişkilerin ayrı ayrı var olmasından değil, birbirlerine bağlanarak sürekli yeniden üretilmelerinden oluşur.
Bu nedenle kapitalizm tek bir kurum, tek bir sınıf, tek bir piyasa veya tek bir düşünce değildir. Belirli üretim, mülkiyet, emek, değişim, siyaset ve yeniden üretim ilişkilerinin tarihsel olarak birbirine bağlandığı toplumsal bir bütündür.
“Sistem” dediğimizde kastettiğimiz şey budur.
