Bir market rafında duran zeytinyağı şişesine baktığımızda çoğu zaman çok basit bir ilişki görürüz. Şişenin üzerinde bir fiyat vardır; diyelim ki 500 TL. Ürünü almak istiyorsak bu fiyatı öderiz. Fiyat gerçektir; kasaya gittiğimizde 500 TL vermeden ürünü alamayız. Dolayısıyla karşımızdaki ilişki hayalî değildir. Zeytinyağı ile 500 TL arasında piyasa içinde gerçek bir değişim ilişkisi kurulmuştur. Marx’ın sorusu tam burada başlar: Bu 500 TL bize neyi gösterir, neyi göstermez? Şişeye baktığımızda zeytinlerin kim tarafından toplandığını, toprağın kime ait olduğunu, kullanılan makinelerin kimin denetiminde bulunduğunu, işçilerin hangi ücretlerle çalıştığını veya üretimin hangi mülkiyet ilişkileri içinde örgütlendiğini görmeyiz. Bunların hiçbiri ortadan kalkmış değildir; ürün hâlâ bu ilişkiler içinden geçerek karşımıza gelmiştir. Buna rağmen piyasada karşılaştığımız biçim bütün bu toplumsal ilişkileri doğrudan sergilemez. Karşımızda önce bir ürün ve onun fiyatı vardır.
Marx’ın meta fetişizmi dediği sorun tam burada ortaya çıkar. Kavramın gündelik kullanımından kaynaklanan ilk yanlış anlamayı hemen temizlemek gerekir: Meta fetişizmi, insanların eşyalara aşırı düşkün olması değildir. Pahalı telefonlara, otomobillere, ayakkabılara veya markalara tutkuyla bağlanmak başka bir meseledir; alışveriş bağımlılığı da Marx’ın meta fetişizmi dediği şey değildir. Marx’ın sorunu insanların nesneleri fazla sevmesi değil, insanlar arasındaki toplumsal üretim ilişkilerinin piyasada şeyler arasındaki ilişkiler biçiminde görünmesidir.
Bu cümle ilk bakışta soyut gelebilir ama gündelik hayat bunun örnekleriyle doludur: “Zeytinyağı 500 TL”, “ev değer kazandı”, “para faiz getiriyor”, “yatırım kendini amorti etti”, “sermaye büyüdü”, “piyasa bunu fiyatladı.” Bu cümlelerde nesneler ve ekonomik biçimler neredeyse kendi başlarına hareket eden özneler gibi konuşmaya başlar. Ev değerlenir, para para getirir, sermaye büyür, piyasa karar verir. İnsanların kurduğu üretim, mülkiyet, emek ve değişim ilişkileri giderek şeylerin kendi özellikleriymiş gibi görünür. Bu yalnızca dilin kötü kullanılması değildir; dil burada gerçek bir toplumsal biçimi takip eder. Bir ev gerçekten daha yüksek bir fiyata satılabilir, para gerçekten faiz geliri getirebilir, bir şirketin sermayesi gerçekten büyüyebilir. Marx’ın yaptığı şey “Bunların hepsi yalan” demek değildir. Mesele daha zordur: Görünüş yanlış olmak zorunda değildir; fakat görünüş, kendisini üreten ilişkinin tamamını da göstermeyebilir.
Bir önceki derslerde sürekli aynı hareketi yaptık. Bir nesneye veya ekonomik biçime baktık ve onun kendi başına ne olduğuyla yetinmedik. Meta dersinde bir ürünün fiziksel yapısından dolayı meta olmadığını, para dersinde paranın yalnızca kâğıdı, madeni veya dijital kaydı nedeniyle para olmadığını, sermaye dersinde ise büyük bir para yığınının kendi başına sermaye sayılamayacağını gördük. Her seferinde nesneden ilişkiye doğru gittik. Meta fetişizmi şimdi bunun tersinden şu soruyu soruyor: Eğer bunların hepsi toplumsal ilişkilerse, neden gündelik hayatta bize toplumsal ilişkiler olarak görünmüyorlar?
Zeytinyağı örneğine geri dönelim. Şişe 500 TL olduğunda fiyat bize ürünün piyasadaki değişim ilişkisini gösterir. Fakat bu fiyatı gördüğümüzde zihnimizin izleyeceği yol çoğu zaman üretimin gerisine doğru değildir. “500 TL çok mu, geçen ay kaç liraydı, başka marka kaç lira, 500 TL’ye kaç öğün yemek yenir, bir kitap kaç lira, benzinin litresi ne kadar, maaşımın ne kadarı buna gider, başka markette daha ucuz mu?” diye düşünmeye başlayabiliriz. Bunların hiçbiri yanlış değildir; hatta piyasada hareket edebilmek için gereklidir. Fakat dikkat edilirse fiyat bizi başka fiyatlara doğru gönderir. Zeytinyağının üretim sürecinden, emekten ve mülkiyet ilişkilerinden çok başka değişim olanaklarına bağlar. Bu yüzden şu cümleyi özellikle koruyabiliriz: Para emeği yalnızca gizlemez; öznenin bakışını üretim ilişkisinden değişim zincirine doğru yeniden düzenler.
Burada “gizlemek” sözcüğünü de dikkatli kullanmak gerekir. Sanki üretim ilişkisinin üzerine bir örtü çekilmiş ve biz yalnızca örtüyü kaldırırsak alttaki hakikati görecekmişiz gibi düşünmemeliyiz. Fiyat yalnızca bir perde değildir; kapitalist meta ekonomisinin gerçek işleyiş biçimlerinden biridir. Ürün gerçekten bu fiyatla satılır ve değişim gerçekten bu biçimde gerçekleşir. Dolayısıyla sorun, toplumsal ilişkinin ortadan kaybolması değil, nesnel bir ekonomik biçim kazanmasıdır. İnsanlar arasındaki üretim ilişkisi metalar arasındaki değişim ilişkisi olarak görünür; insanların çalışma süreleri ürünler arasındaki değer ilişkileri biçiminde karşımıza çıkar; toplumsal üretim fiyatlar dünyasında nesnelerin kendi özellikleriymiş gibi belirir. Marx’ın fetişizm kavramındaki temel tersine dönüş budur.
Bir masa fiziksel özellikleri bakımından ahşaptır, ağırdır, belirli bir uzunluğu vardır; bunları dokunarak veya ölçerek anlayabiliriz. Fakat masanın meta olması aynı türden bir özellik değildir. Masayı parçalarsak içinden “meta olma” özelliğini çıkaramayız. Meta olma hali, ürünün belirli toplumsal ilişkiler içinde üretime ve değişime girmesiyle ortaya çıkar. Buna rağmen piyasada bu özellik sanki nesnenin kendi niteliğiymiş gibi davranır: bir şişe zeytinyağı “500 TL’liktir”, bir ev “beş milyonluk”tır, bir şirket “şu kadar değerlidir”, bir arsa “değer kazanmıştır.” Toplumsal ilişki nesnenin sıfatına dönüşmüştür. Marx’ın dikkat çektiği tuhaflık budur.
Bu nedenle meta fetişizmini cehaletle açıklamak yetersizdir. Bir insan zeytinyağının ağaçtan kendiliğinden şişeye girmediğini bilir; işçilerin çalıştığını, nakliyecilerin ürünü taşıdığını, fabrikaların bulunduğunu, market çalışanlarının rafları doldurduğunu bilmek için ekonomi politik okumaya gerek yoktur. Bir şirket yöneticisi üretimin bütün ayrıntılarını, hangi işçinin ne kadar ücret aldığını, fabrikanın maliyetini, hammaddenin nereden geldiğini ve nakliyenin fiyatını ayrıntılı biçimde bilebilir. Buna rağmen meta fetişizmi ortadan kalkmaz. Çünkü mesele bilgi eksikliği değildir. Fetişizm, insanların üretimin arkasında emek bulunduğunu bilmemesinden değil, toplumsal ilişkinin meta biçiminde örgütlenmesinden doğar.
Bu ayrım Marx’ın düşüncesini sıradan bir “insanları bilinçlendirelim” yaklaşımından ayırır. Eğer sorun yalnızca bilgisizlik olsaydı ürüne üretim sürecini anlatan büyük bir etiket yapıştırmak yeterli olabilirdi. Zeytinyağının üzerine “Bu ürün şu kadar saat emekle üretildi, şu kişiler çalıştı, toprak şu kişiye aittir” yazardık ve fetişizm ortadan kalkardı. Oysa kalkmazdı. Kasaya gittiğimizde ürün hâlâ fiyatıyla karşımıza çıkacak, ücret hâlâ para biçiminde ödenecek, mülkiyet hâlâ hukuki yetkiler biçiminde işleyecek, sermaye hâlâ değerlenme zorunluluğu içinde hareket edecektir. Fetişizm yanlış bilgiye eklenmiş bir sis değil, toplumsal biçimin kendisinin ürettiği görünüşle ilgilidir.
Burada daha genel bir okuma problemiyle karşılaşıyoruz. Gündelik düşünce çoğu zaman iki seçenek arasında hareket eder: Bir şey ya göründüğü gibidir ya da biri bizi kandırıyordur. Üçüncü ihtimali kabul etmek daha zordur: Bir görünüş gerçek olabilir ama yine de kendi oluşum koşullarını doğrudan göstermeyebilir. Bu yalnızca Marx’ı değil, Freud, Althusser ve Lacan’ı anlamak açısından da kritik bir bakış farkıdır. Elbette bu düşünürler aynı şeyi söylemez, aynı nesneyi aynı kavramlarla incelemezler. Fakat hepsinde farklı düzeylerde kendiliğinden açıklamanın son açıklama sayılmasına karşı bir direnç vardır.
Freud’u düşünelim. Bir insan bir davranışının nedenini anlatabilir; bu anlatım samimi olabilir, kişi bizi kandırmaya çalışmıyor olabilir ve kendi bildiği kadarıyla tamamen doğruyu söylüyor olabilir. Freud’un açtığı problem, kişinin kendi davranışı hakkında verdiği bilinçli açıklamanın o davranışı üreten psişik sürecin tamamı olmak zorunda olmadığıdır. Psikanaliz bu nedenle görünür olanı çöpe atmaz. Rüya gerçekten görülmüştür, semptom gerçekten vardır, dil sürçmesi gerçekten olmuştur, kişinin söylediği cümle gerçekten söylenmiştir. Fakat görünen biçimin kendisini, onu üreten sürecin eksiksiz açıklaması olarak kabul etmez. Buradan önemli bir okuma alışkanlığı çıkar: Görünen şeyi reddetme; ama görünen şeyin kendi nedenini bütünüyle açıkladığını da varsayma.
Marx’ın meta fetişizmi başka bir düzeyde benzer bir disiplin gerektirir. Fiyat gerçekten vardır, ücret gerçekten ödenmiştir, kâr gerçekten hesaplanabilir, para gerçekten kullanılmaktadır, mülkiyet gerçekten hukuken geçerlidir. Bunları “sahte” diye ortadan kaldıramayız. Fakat bunların görünür biçimini, onları mümkün kılan toplumsal ilişkinin tam açıklaması da sayamayız. Freud ile Marx aynı teoriyi kurmuş olmaz; biri psişik süreçleri, diğeri kapitalist üretim ilişkilerini çözümler. Fakat ikisi de okurdan kendiliğinden açıklamayı son açıklama sanmamasını ister.
Althusser’e geldiğimizde bu hareket toplumsal yapı ve özne meselesinde daha da belirginleşir. İnsanlar belirli ilişkilerin içinde yaşarlar; fakat bu ilişkilerin bütün koşullarını aynı anda kavramaları gerekmez. İşçi “Emeğimi satıyorum” diyebilir. Gündelik kullanım açısından bu anlaşılırdır ama Marx’ın çözümlemesinde işçinin sattığı şey emek değil emek gücüdür. Kapitalist “Paramı çalıştırıyorum” diyebilir; bu da gündelik ekonomik dilde normaldir ama para kendi başına çalışmaz. Ev sahibi “Evim bana gelir getiriyor” diyebilir; gerçekten kira geliri elde etmektedir ama binanın duvarlarının doğal bir gelir üretme kapasitesi yoktur. Mülkiyet, kira, hukuk ve başkalarının barınma ihtiyacı gibi toplumsal ilişkiler olmadan bina kendi başına para doğurmaz.
Bu insanların hiçbiri yalan söylemek zorunda değildir. Mesele daha ilginçtir: İnsanlar toplumsal ilişkileri, o ilişkilerin kendilerine sunduğu biçimler içinde yaşarlar. Bu nedenle Althusserci hat açısından yanılsamayı yalnızca insanların kafasında bulunan yanlış fikirler olarak düşünmek yetersiz kalır. Özne belirli pratikler, kurumlar ve kategoriler içinde hareket eder. İnsan markette fiyatlara, iş sözleşmesinde ücrete, tapuda mülkiyet sahibine, bankada faiz oranına bakar. Bunların hepsi toplumsal dünyanın gerçekten işleyen biçimleridir. Bir insan markette fiyatlara baktığı için kapitalist ideoloji tarafından kandırılmış değildir; markette alışveriş yapabilmesinin yolu zaten fiyatlara bakmaktır. Meta fetişizminde özne toplumsal ilişkiyi yanlış gördüğü için meta dünyasına girmez; meta dünyasının içinde hareket ettiği için toplumsal ilişki ona bu biçimde görünür.
Lacan’a geldiğimizde başka bir düzeye geçeriz. Lacan’ın gösteren teorisini Marx’ın meta fetişizmi kavramıyla özdeşleştirmek doğru olmaz; fakat fiyat örneğinde iki yaklaşımı yan yana getirdiğimizde verimli bir soru ortaya çıkar. Bir zeytinyağı şişesinin üzerinde “500 TL” olduğunu düşünelim. Tek başına bu sayı çok az şey söyler. Bir insanın aylık geliri 10.000 TL ise başka, 100.000 TL ise başka anlam taşır; başka zeytinyağları 250 TL ise başka, 900 TL ise başka görünür; geçen yıl aynı ürün 200 TL ise fiyat artışı olarak algılanır. Dolayısıyla “500 TL” anlamını yalnızca zeytinyağının fiziksel özelliklerinden almaz; başka fiyatlarla, gelirle, beklentilerle, geçmiş fiyatlarla, satın alma seçenekleriyle ve para sisteminin bütünüyle ilişkisi içinde anlam kazanır.
Fiyat zihnimizde kolayca bir zincir kurar: 500 TL → başka zeytinyağı → yemek → kitap → benzin → maaş → geçen ay → başka fiyat. Bir gösterenin başka gösterenlere gönderme yapması gibi fiyat da özneyi başka ekonomik göstergelere doğru taşır. Fakat burada çok dikkatli olmak gerekir. “500 TL’nin gerçek gösterileni emektir” demek doğru değildir. Fiyat ile değer arasında bire bir ilişki yoktur; Marx’ın değer teorisini doğrudan bir gösteren-gösterilen şemasına çevirmek de hem Marx’ı hem Lacan’ı basitleştirir. İki ayrı analitik soruyu korumak daha doğrudur. Marx, “Bu fiyat biçimi hangi toplumsal üretim ilişkileri içinde ortaya çıkıyor ve bu ilişkiler neden şeyler arasındaki ilişkiler gibi görünüyor?” diye sorar. Lacan’dan hareketle ise “Bu fiyat özne için hangi başka gösterenlerle ilişkiye girerek anlam kazanıyor?” diye sorabiliriz. İki soru birbirinin cevabı değildir; fakat aynı nesnenin önünde farklı düzeyleri görmemizi sağlar.
Bu temas noktasında daha önce kullandığımız bağlam ikamesi kavramı da açıklayıcı olabilir; Marx’ın kavramının yerine geçmek için değil, bakışın nasıl yer değiştirdiğini tarif etmek için. Zeytinyağının üretim bağlamında toprak, zeytin ağacı, işçilik, zaman, üretim araçları, mülkiyet, nakliye, işletme, ücret ve üretim ilişkileri vardır. Tüketicinin karşılaştığı değişim bağlamında ise 500 TL, başka markanın fiyatı, maaş, kredi kartı, indirim, alternatif satın alma ve geçen ayki fiyat öne çıkar. İlk bağlam yok olmaz; ürün hâlâ orada üretilmiştir. Fakat karşılaşma anında ikinci bağlam baskın hale gelebilir. Bu nedenle fiyat yalnızca bir bilgiyi eksiltmez, bakışın yönünü değiştirir. Üretim ilişkisinin dikey derinliği yerine değişimin yatay karşılaştırmaları öne çıkabilir; 500 TL bizi 500 TL’nin nasıl üretildiğine değil, başka 500 TL’lere götürebilir.
Meta dünyası bu nedenle son derece işlevsel ama aynı zamanda tuhaf bir yüzey oluşturur. Her şey birbirine çevrilebilir, karşılaştırılabilir ve fiyatlandırılabilir hale gelir. Market müşterisi satın almak için fabrikanın üretim ilişkilerini bilmek zorunda değildir; satıcı da müşterinin kim olduğunu bilmek zorunda değildir. Para ve fiyat, birbirini tanımayan milyonlarca insan arasında devasa bir değişim ağını mümkün kılar. Tam da bu nedenle fetişizm yalnızca olumsuz bir “yanılma” olarak düşünülemez. Meta biçiminin olağanüstü bir toplumsal işlevi vardır; birbirlerini tanımayan insanların üretimleri karşılaştırılabilir ve değiştirilebilir hale gelir. Fakat bu koordinasyonun gerçekleştiği biçim, aynı zamanda üreticilerin toplumsal ilişkilerini ürünlerin ilişkileri biçiminde gösterir.
İnsanlar birbirleriyle doğrudan “Toplumsal emek zamanımızı şöyle bölüşelim” diye anlaşmazlar; piyasa içinde ürettikleri metalar karşılaşır. Üreticilerin toplumsal ilişkisi, onların ürünlerinin hareketinde görünür hale gelir. Marx’ın fetişizm çözümlemesinin güçlüğü de burada yatar: Şeyler gerçekten toplumsal bir güç kazanırlar. Bu güç tamamen hayalî değildir. Paranız yoksa ürünü alamazsınız; tapuda sahibi değilseniz mülk üzerinde aynı yetkilere sahip değilsiniz; bir şirketin hissesine sahip olmak belirli ekonomik haklar yaratabilir. Bu nedenle “Şeylerin hiçbir gücü yok, aslında her şeyi insanlar yapıyor” demek de eksik olur. Marx’ın sorusu daha ileri gider: İnsanların kendi toplumsal ilişkileri nasıl oluyor da şeylere gerçekten nesnel toplumsal güçler kazandırıyor?
Para bunun en açık örneklerinden biridir. Bir kâğıt parçasının fiziksel yapısında yiyecek satın alma yeteneği yoktur; aynı kâğıdı para sisteminin dışında bıraktığımızda yalnızca basılı bir nesne haline gelir. Fakat belirli toplumsal ilişkiler içinde para gerçekten satın alma gücüne sahiptir. Bu nedenle toplumsal güç hayal değildir ama doğal özellik de değildir. Tam bu ara bölgeyi düşünmek zorundayız. Marx’ın “fetiş” benzetmesi de burada anlam kazanır: insanların kendi faaliyetlerinin ürünü olan şeyler, insanlardan bağımsız güçlere sahipmiş gibi karşılarına çıkar. Marx bunu dinsel dünyanın nesnelerine benzetir. Bugün “fetiş” kelimesinin başka anlamları bulunduğu ve terimin 19. yüzyıl Avrupa antropolojisinin sömürgeci kavram dünyasından izler taşıdığı unutulmamalıdır; fakat ekonomi politik içindeki temel kullanım açıktır: İnsanların kendi toplumsal faaliyetlerinin ürünleri, bağımsız toplumsal güçlere sahip şeyler biçiminde karşılarına çıkar.
Bu nedenle meta fetişizminin bir reklam teorisi olmadığını da özellikle vurgulamak gerekir. Bir reklam şirketi ürüne sahte özellikler yükleyebilir, bir marka tüketicinin arzusunu yönlendirebilir, bir şirket ürünün üretim koşullarını gizleyebilir. Bunlar ayrı ayrı incelenmesi gereken gerçek sorunlardır ama meta fetişizmi için bunların hiçbirine ihtiyaç yoktur. Hiç reklam olmasın, ambalaj tamamen sade olsun, tüketici üretim sürecini bilsin, satıcı dürüst olsun; meta yine fiyatla piyasaya çıkacaktır. Dolayısıyla fetişizm, birilerinin üzerine eklediği propaganda katmanı değil, meta biçiminin normal işleyişinden doğan görünüş biçimidir.
Bu ayrım bizi ideoloji meselesine hazırlayan önemli bir noktaya getirir. İdeolojiyi yalnızca “iktidarın insanlara söylediği yalanlar” olarak düşünürsek toplumsal biçimlerin insanların dünyayı yaşama tarzlarını nasıl örgütlediğini göremeyiz. İleride ideoloji ve Althusser’e geldiğimizde bunu daha ayrıntılı ele alacağız. Şimdilik meta fetişizmi bize şu ön dersi verir: Bir toplumsal düzen kendisini yalnızca insanların kafasına fikirler yerleştirerek yeniden üretmez; insanların gündelik olarak içinde hareket ettikleri biçimler de belirli görünüşler üretir.
Ücret bunun örneğiydi. İşçi ay boyunca çalışır ve ay sonunda ücretini alır. Görünüş “emek → ücret” biçimindedir. Önceki derslerde analitik olarak ayırdığımız ilişki ise “emek gücü → ücret” ve “emek gücünün üretimde kullanılması → emek → yeni değer” şeklindeydi. Gündelik görünüş sahte değildi; işçi gerçekten çalışmış ve gerçekten maaş almıştı. Fakat ücret biçimi gerekli emek ile artı-emeği görünür biçimde birbirinden ayırmıyordu. Sermaye de benzer biçimde karşımıza çıktı. “Para para getiriyor” deriz ve bu görünüşte gerçek bir şey vardır; yatırımcı başlangıçta sahip olduğundan daha fazla para elde edebilir. Fakat önceki dersimizde bu genişlemenin arkasındaki emek gücü, üretim araçları, üretim süreci ve artı-değer ilişkilerini çözümledik.
Meta fetişizmi bir kez anlaşıldığında önceki dersler de başka türlü görünmeye başlar. Meta neden yalnızca ürün değildir? Para neden yalnızca değişim aracı değildir? Ücret neden emeğin fiyatı değildir? Sermaye neden para yığını değildir? Çünkü bunların her biri bir toplumsal ilişkiyi belirli bir nesnel biçim altında taşır. Freud, Althusser ve Lacan hattının bize kazandırdığı okuma alışkanlığını burada daha genel biçimde ifade edebiliriz: gündelik bilinç çok güçlü bir kelime kullanır, “zaten.” Fiyat zaten ürünün fiyatıdır, maaş zaten emeğin karşılığıdır, para zaten para kazandırır, ev zaten sahibinindir, insan zaten ne istediğini bilir, mülkiyet zaten doğal bir şeydir. Bir kavramı gerçekten araştırmaya başlamak için bazen ilk yapılması gereken bu “zaten”ı durdurmaktır.
Marx, “Fiyat zaten fiyat ise neden farklı toplumsal üretim ilişkileri fiyat biçiminde karşılaştırılabilir hale geliyor?” diye sorar. Freud, “İnsan nedenini zaten biliyorsa bilinçdışı diye bir problem neden ortaya çıkıyor?” diye sorar. Althusser, “Özne toplumsal dünyanın doğal başlangıç noktası zaten birey ise bu bireyin içinde hareket ettiği ilişkileri nasıl açıklayacağız?” diye sorar. Lacan ise “Bir kelimenin anlamı zaten kendi içinde bulunuyorsa neden başka gösterenlerle kurduğu ilişki değiştiğinde anlam da değişiyor?” sorusunu açar. Bu sorular aynı değildir; fakat hepsi doğal görünen başlangıç noktasını araştırmanın nesnesi haline getirir.
Bu nedenle meta fetişizmini yalnızca bir Marx terimi olarak öğrenmek yetmez. Kavramın bize kazandırdığı daha genel refleksi görmek gerekir: Toplumsal olan, kendisini doğal olan biçiminde gösterebilir. Bu cümle bizi doğrudan bir sonraki dersimize hazırlar. Çünkü mülkiyet dünyasında da benzer bir doğallık hissi vardır. Bir evin önünde durur ve “Bu ev Ayşe’nin” deriz; bir tarlaya bakıp “Bu tarla Mehmet’in”, bir dükkânı gösterip “Burası şirketin” deriz. Bu cümleler gündelik hayatta neredeyse bir nesnenin renginden veya büyüklüğünden söz eder gibi doğal görünür.
Fakat biraz önce geliştirdiğimiz bakışla durduğumuzda tuhaflık başlar. Bir evin “Ayşe’nin” olması evin fiziksel olarak neresindedir? Duvarında mı, betonunda mı, kapısında mı, toprağında mı? Evi laboratuvara götürüp bütün maddelerini incelesek içinden “Ayşe’ye aitlik” diye bir özellik çıkarabilir miyiz? Elbette hayır. Fakat bu, mülkiyetin hayal olduğu anlamına da gelmez. Ayşe gerçekten başkalarını evden çıkarabilir, evi satabilir, kiraya verebilir, miras bırakabilir ve belirli koşullarda değiştirebilir. Başka insanların aynı nesneyle kurabileceği ilişkiler üzerinde hukuken tanınmış yetkilere sahiptir. “Ayşe’nin evi” cümlesinde gerçek bir toplumsal güç vardır ama bu güç evin doğal özelliği değildir.
Tam da meta fetişizminde öğrendiğimiz türden bir soruyla karşı karşıyayız: İnsanlar arasındaki bir ilişki nasıl oluyor da nesnenin bir özelliğiymiş gibi görünmeye başlıyor? 10.12’ye geçtiğimizde artık “Mülkiyet nedir?” sorusunu yalnızca “bir şeyin sahibi olmak” diye cevaplayamayız. Sahiplik ne tür bir toplumsal ilişkidir? Bir kişinin bir nesne üzerindeki hakkı başka insanların o nesneyle kurabileceği ilişkileri nasıl sınırlar? Hukuk bu ilişkiye ne yapar? Devletin tanıması neden önemlidir? Kullanmak, denetlemek, satmak, miras bırakmak ve başkalarını dışlamak aynı şey midir? Bir şeyin “benim” olması nesnenin özelliği mi, yoksa insanlar arasındaki ilişkinin nesne üzerinde aldığı biçim midir? Meta fetişizmi dersi işe yaradıysa bu soruların artık kolay görünmemesi gerekir.
Bu dersin amacı yalnızca “İnsanlar arasındaki toplumsal ilişkilerin şeyler arasındaki ilişkiler olarak görünmesi” tanımını ezberletmek değildir. Asıl amaç okurun bu cümleyi kullanabilir hale gelmesidir: fiyat etiketine baktığında, maaş bordrosunu gördüğünde, “param çalışıyor” cümlesini duyduğunda veya bir şirketin “değerinden” söz edildiğinde durabilmesi; birazdan “Bu benim mülküm” cümlesini duyduğunda da aynı refleksi gösterebilmesi. Bu yüzden dersten çıkaracağımız en önemli okuma kuralı belki de şudur: Görünüşü küçümseme. Görünüşü yalan sanma. Ama görünüşü açıklamanın son noktası da kabul etme; görünüşün hangi ilişki içinde üretildiğini sor.
Marx’ın meta fetişizmi bize nesnelerin arkasında gizlenmiş ayrı bir “gerçek dünya” aramamızı söylemez. Daha zor bir şey ister: önümüzde duran gerçek ekonomik biçimin kendisinin nasıl oluştuğunu çözümlememizi. 500 TL gerçektir; ama neden 500 TL biçiminde karşımızdadır? Ücret gerçektir; ama neden emeğin fiyatı gibi görünür? Sermayenin genişlemesi gerçektir; ama neden para kendi kendine çoğalıyormuş gibi görünür? Mülkiyet gerçektir; ama neden nesnenin doğal bir özelliğiymiş gibi algılanır? Bu soruları sormaya başladığımızda gündelik dünyanın en sıradan nesneleri artık biraz tuhaf görünmeye başlar.
Marx açısından bu tuhaflık bir hata değildir. Tam tersine, toplumsal dünyanın nasıl kurulduğunu araştırmaya başladığımız noktadır.
Bir sonraki ders:
Mülkiyet Nedir?
