Bir metni okumak kolay görünür. Cümleleri takip eder, bilmediğimiz kelimelere bakar, yazarın ne söylediğini anlamaya çalışırız. Metin bittikten sonra da çoğu zaman kendimize şu soruyu sorarız: “Burada ne anlatıyor?” Bu soru gereklidir; fakat özellikle düşünsel bir metni okumak için tek başına yeterli değildir. Çünkü bir metin yalnızca birtakım fikirlerin yan yana getirildiği bir kutu değildir. Bir soru sorar, bazı ayrımlar kurar, belirli kavramları birbirine bağlar, bazı açıklamaları yetersiz bulur ve bizi bir sonuçtan başka bir sonuca taşımaya çalışır.
Bu nedenle bir metni okumak, yalnızca içindeki bilgileri toplamak değildir. Metnin nasıl düşündüğünü takip etmektir.
Gündelik bir örnekle başlayalım. Bir arkadaşımız bize uzun uzun yaşadığı bir tartışmayı anlatıyor olsun. Konuşmanın sonunda yalnızca “Arkadaşıyla kavga etmiş” dersek yanlış söylemiş olmayız. Fakat anlatının büyük bölümünü kaybetmiş olabiliriz. Kavga neden başlamıştı? Arkadaşımız hangi olayı önemli buldu? Kendisini hangi noktada haklı gördü? Karşı tarafın hangi davranışını sürekli tekrar etti? Hikâyeyi anlatırken neyi açıklamaya çalışıyordu?
Bir metinde de benzer bir durum vardır. “Marx kapitalizmi eleştiriyor”, “Freud bilinçdışından söz ediyor”, “Lacan dilin önemini anlatıyor”, “Foucault iktidarı inceliyor” gibi cümleler tamamen yanlış değildir. Fakat bunlar çoğu zaman bir kitabın kapağına yapıştırılmış etiketler gibidir. Metnin hangi sorundan hareket ettiğini, hangi düşünceye karşı çıktığını ve kendi açıklamasını nasıl kurduğunu göstermezler.
İlk yapılabilecek şey bu yüzden çok basittir:
Bu metin hangi soruya cevap vermeye çalışıyor?
Her metinde soru açık biçimde yazılmış olmayabilir. Yazar “Benim sorum şudur” demeyebilir. Fakat çoğu düşünsel metnin arkasında bir sorun vardır. Bir kavram neden ortaya atılmıştır? Yazar mevcut açıklamada neyin eksik kaldığını düşünmektedir? Hangi olay veya çelişki eski kavramlarla kolayca açıklanamamaktadır?
Bu soruyu bulmadan kavramları toplamaya başladığımızda, onların niçin gerekli olduğunu anlamak zorlaşır.
Örneğin bir yazar sürekli “yapı” kavramını kullanıyorsa hemen “Yapı şudur” diye bir tanım çıkarmaya çalışabiliriz. Oysa daha verimli soru şudur: Yazar neden “yapı” demeye ihtiyaç duydu? Yalnızca bireylerin niyetlerine bakmanın açıklayamadığı ne vardı? Kavram hangi sorunun içinde ortaya çıktı?
Kavramı sorusundan ayırdığımızda, elimizde kolay ezberlenen fakat zor kullanılan bir kelime kalabilir.
Bu durum sözlük okurken de görülebilir. Bir kelimenin tanımını öğrenmek ile onu bir düşüncenin içinde takip etmek aynı şey değildir. “İdeoloji” kelimesinin tanımını ezberleyebiliriz. Fakat bir metinde yazarın ideolojiyi neden çağırdığını, hangi başka açıklamaya karşı kullandığını ve onunla neyi görünür hale getirdiğini anlamıyorsak kavramın hareketini henüz görmemişizdir.
Bu nedenle düşünsel bir metinde yalnızca “Hangi kavramlar var?” diye değil, “Bu kavram burada ne iş yapıyor?” diye de sormak gerekir.
Bir başka önemli nokta metindeki ayrımlardır. Düşünürler çoğu zaman yeni bir fikir ortaya atmadan önce birbirine benzer görünen iki şeyi ayırırlar. Birey ile özne, neden ile koşul, kullanım değeri ile değişim değeri, ihtiyaç ile arzu, baskı ile rıza, söz ile söylem gibi ayrımlar düşüncenin ilerlediği eklemler olabilir.
Bu ayrımlardan biri kaybolduğunda metin çok hızlı biçimde sıradan bir cümleye dönüşebilir.
Mesela “İnsan her istediğini bilmez” cümlesi ile Freud’un bilinçdışı üzerine kurduğu düşünce aynı şey değildir. Gündelik hayatta hepimiz insanların kendilerini tam tanımadığını söyleyebiliriz. Freud’un yaptığı ise bunun belirli tekrarlar, bastırmalar, belirtiler ve konuşma biçimleri içinde nasıl çalıştığını açıklamaya girişmektir. Eğer bütün bu ayrımları silip metni “İnsan kendini tanımaz” cümlesine indirgersek, metni sadeleştirmiş değil, başka bir düşünceye çevirmiş olabiliriz.
Bu nedenle kolay anlaşılır bir cümle bulduğumuz anda durmamak gerekir.
Bazen metnin zor yeri, onun en gereksiz yeri değildir. Tam tersine, yazarın gündelik dilin yapamadığı bir ayrımı korumaya çalıştığı yer olabilir.
Elbette bu, zor yazılan her metnin derin olduğu anlamına gelmez. Bir yazar gereksiz yere karmaşık yazabilir, kötü açıklayabilir veya kendi kavramlarını yeterince açık kuramayabilir. Okurun görevi metne teslim olmak değildir. Fakat anlamadığımız her cümleyi hemen daha tanıdık bir ifadeye çevirmek de bizi yanıltabilir.
Önce şunu sorabiliriz:
Burada anlamadığım şey gerçekten kötü yazılmış olduğu için mi zor, yoksa benim henüz korumadığım bir ayrım mı var?
Bu soru özellikle çevirilerde önemlidir. Bir kavram Türkçede çok tanıdık bir kelimeyle karşılanabilir fakat düşünürün kullandığı anlam gündelik karşılığından farklı olabilir. “Özne”, “arzu”, “değer”, “yapı”, “söylem” veya “ideoloji” kelimelerinin her biri gündelik dilde de vardır. Bu tanışıklık bazen yardımcı olur, bazen de bizi yanıltır. Kelimeyi zaten bildiğimizi düşündüğümüz için metnin ona verdiği özel işi fark etmeyebiliriz.
Metni okumak bu yüzden yalnızca bilinmeyen kelimelere bakmak değil, bildiğimizi sandığımız kelimeleri de yeniden kontrol etmektir.
Bir metnin nasıl ilerlediğine bakmak da önemlidir. Düşünsel metinler genellikle dümdüz gitmez. Yazar bir görüş aktarabilir, sonra ona itiraz edebilir. Bir örnek verebilir ve hemen ardından o örneğin sınırını gösterebilir. Bir kavramı başlangıçta geçici biçimde kullanıp birkaç sayfa sonra değiştirebilir. Eğer yalnızca tek tek cümleleri çekip alırsak bu hareket kaybolabilir.
Örneğin bir paragrafta şöyle bir yapı olabilir:
Önce yaygın bir görüş anlatılır.
Sonra bu görüşün açıklayamadığı bir durum gösterilir.
Ardından yeni bir ayrım yapılır.
Son olarak yeni kavram önerilir.
Bu paragraftan yalnızca ilk cümleyi alıp yazarın görüşü gibi paylaşmak metni bütünüyle tersine çevirebilir. “Bağlamından koparmak” dediğimiz şey bazen tam olarak budur: yalnızca çevredeki cümleleri kaybetmek değil, cümlenin metin içindeki görevini kaybetmek.
Bu yüzden bir alıntıyla karşılaştığımızda yalnızca “Yazar bunu söyledi mi?” diye sormak yetmez.
Burada bunu neden söylüyordu?
Kimin görüşünü anlatıyordu?
Sonraki paragrafta bu cümleyi korudu mu, değiştirdi mi?
Bu cümle metnin sonucuydu, sorusuydu, yoksa geçici bir basamak mıydı?
Özellikle internet ortamında bu ayrım önemlidir. Bir düşünürün tek bir cümlesi görsel haline getirilebilir, başka bir tartışmanın altında paylaşılabilir ve yıllarca kendi başına dolaşabilir. Cümlenin gerçekten o kişiye ait olması bile sorunu çözmez. Alıntı doğru, kullanım yanlış olabilir.
Bir metnin tarihsel bağlamı da önemlidir. Yazar ne zaman yazmıştır? Hangi tartışmalar sürmektedir? Hangi kurumlar, siyasal olaylar veya bilimsel bilgiler onun önünde bulunmaktadır? Bugün çok sıradan görünen bir düşünce, yazıldığı dönemde güçlü bir müdahale olabilir. Tersi de mümkündür: zamanında makul görünen bazı varsayımlar bugün geçerliliğini kaybetmiş olabilir.
Fakat tarihsel bağlamı bilmek, metni geçmişe kilitlemek anlamına gelmez.
“Bu 1867’de yazılmış, artık bizi ilgilendirmez” demek ne kadar sorunluysa, “Marx bunu söylediğine göre bugün de aynen geçerlidir” demek de o kadar sorunludur. Daha iyi soru şudur:
Metnin kurduğu problem bugün hangi koşullarda hâlâ çalışıyor, hangi koşullarda değişmiş durumda?
Böylece düşünürü ne müzeye kaldırırız ne de zamandan bağımsız bir otoriteye dönüştürürüz.
Bir metni okurken yazarın niyeti de önemlidir fakat tek başına yeterli değildir. “Yazar aslında ne demek istemiş?” diye sorabiliriz. Fakat bir metin yayımlandığı anda başka metinlerle, kurumlarla ve okurlarla ilişkiler içine girer. Yazarın fark etmediği sonuçlara yol açabilir, kendi varsayımlarıyla çelişebilir veya başka dönemlerde farklı biçimlerde kullanılabilir.
Bu nedenle okuma yalnızca yazarın zihnini tahmin etmek değildir.
Metne bakarız.
Hangi kavramları kuruyor?
Hangi kanıtları kullanıyor?
Hangi karşıtlıkları oluşturuyor?
Neleri varsayıyor?
Neleri açıklayamıyor?
Bunlar yazarın niyetinden bağımsız olarak incelenebilir.
Burada eleştirel okumayla ilgili sık görülen başka bir yanlış anlaşılma vardır. Eleştirel okumak, metinde hata aramak değildir. Bir metni okuyup sürekli “Burada yanılmış”, “Şurada çelişmiş”, “Ben buna katılmıyorum” demek eleştirel görünse de metni anlamadan reddetmenin başka bir biçimi olabilir.
Eleştiri için önce metnin bize yaptığı teklifi anlamamız gerekir.
Bu metin dünyayı hangi biçimde görmemi istiyor?
Bunu kabul edersem daha önce göremediğim neyi görebiliyorum?
Bunun karşılığında neyi görmem zorlaşıyor?
İşte burada okuma ile eleştiri birbirine bağlanır.
Bir kuramın güçlü olması, her şeyi açıklayabilmesi anlamına gelmez. Tam tersine, iyi bir okur kavramın çalıştığı yer ile çalışmadığı yeri ayırt etmeye başlar. Marx’ın bir kavramı belirli bir ekonomik ilişkiyi çok güçlü biçimde açıklayabilir; aynı kavramı her aile tartışmasının üzerine koymak bizi yanlış yere götürebilir. Freud’un bir kavramı kişisel tekrarları anlamamıza yardım edebilir; bununla bir devlet bütçesini açıklamaya kalkmak anlamsız olabilir.
Metni iyi okumak, kavramı daha çok yerde kullanmak değil, nerede kullanabileceğimizi ve nerede geri çekmemiz gerektiğini öğrenmektir.
Bu nedenle bir düşünürü öğrenirken onun dilini taklit etmek de gerekli değildir. Bir metni okuduktan sonra bütün cümlelerimiz yazarın kelimeleriyle dolmaya başladıysa gerçekten daha iyi düşünüyor da olabiliriz, yalnızca yeni bir dil edinmiş de olabiliriz. İkisini ayırmanın iyi bir yolu, kavramı kendi gündelik dilimize geri götürmektir.
Fakat burada da dikkat gerekir.
Kavramı kendi dilimizle anlatabilmek onu anlamanın önemli bir işaretidir; ancak gündelik dile çevirirken kavramın yaptığı ayrımı yok edebiliriz. Bir sonraki derste tam olarak bu sorun üzerinde duracağız: Bir kavramı günlük dile çevirmek neyi kaybettirir?
Şimdilik basit bir yöntem kullanabiliriz. Bir metni okuduktan sonra kendimize üç ayrı şey söylemeye çalışabiliriz:
“Yazarın temel sorusu şu.”
“Bu soruya cevap vermek için yaptığı temel ayrım şu.”
“Bunun sonucunda daha önce göremediğim şey şu.”
Eğer bunları kendi cümlelerimizle söyleyebiliyorsak metnin hareketini yakalamaya başlamış olabiliriz. Ama hemen ardından dördüncü soruyu da eklemek gerekir:
“Bu okuma sırasında metinden neyi düşürmüş olabilirim?”
Çünkü hiçbir özet metnin kendisi değildir.
Bir metni ikinci kez okumamızın nedeni de budur. İlk okumada genellikle anlatılan şeyi takip ederiz. İkinci okumada ise artık yolun nereye çıktığını bildiğimiz için nasıl kurulduğuna bakabiliriz. İlk okumada önemsemediğimiz bir ayrım, ikinci okumada merkezi hale gelebilir. Başta yalnızca örnek sandığımız bir bölümün aslında bütün argümanı taşıdığını fark edebiliriz.
Okuma bu nedenle yalnızca metinde ilerlemek değildir. Bazen geri dönmektir.
Bir paragrafta durmaktır.
Bir kelimenin önceki kullanımını aramaktır.
Bir cümlenin neden orada olduğunu sormaktır.
Metnin bizi aceleyle götürdüğü sonucu bir süre ertelemektir.
Bu derslerin amacı da düşünürlerin kitaplarını bizim yerimize özetlemek değildir. Eğer yalnızca Marx’ın, Freud’un, Gramsci’nin, Lacan’ın veya Foucault’nun “ne dediğini” kısa cümlelere dönüştürürsek, internette zaten bol miktarda bulunan özetlerden birini daha üretmiş oluruz. Daha önemli olan, onların metinleriyle karşılaştığımızda kendi sorularımızı kaybetmeden okuyabilmektir.
Çünkü bir metni anlamak ile ona katılmak aynı şey değildir.
Bir düşünürün ne yaptığını çok iyi anlayıp bazı sonuçlarını reddedebiliriz. Başka bir metne büyük ölçüde katılıp kullandığı açıklamanın zayıf olduğunu düşünebiliriz. Okumanın amacı metnin öğrencisi olmak değil, onunla düşünsel bir ilişki kurabilmektir.
Bir metinle karşılaştığımızda başlangıç için şu sorular yeterlidir:
Bu metnin çözmeye çalıştığı sorun nedir?
Hangi kavramları kullanıyor ve bu kavramlar burada ne iş yapıyor?
Hangi ayrımlar olmadan argüman çöker?
Verilen örnek neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?
Bir cümleyi çekip aldığımda onun metin içindeki görevini kaybediyor muyum?
Yazar hangi tarihsel ve düşünsel bağlamın içinde konuşuyor?
Bu metin bana daha önce göremediğim neyi gösteriyor?
Neyi dışarıda bırakıyor veya açıklamakta zorlanıyor?
Ve belki en önemlisi:
Bu metni okuduktan sonra yalnızca yeni cümleler mi öğrendim, yoksa aynı dünyaya biraz farklı bakabiliyor muyum?
Bir metni okumak, içindeki düşünceleri kafamıza taşımak değildir. Metnin kurduğu yolu takip etmek, yolun nerede açıldığını, nerede daraldığını ve sonunda bizi nereye getirdiğini görmektir. Sonra istersek o yoldan devam eder, istersek başka bir yola döneriz. Ama önce gerçekten hangi yolda yürüdüğümüzü bilmemiz gerekir.
Ayvalık Akademisi Ders Notları
Ön Okuma
- Kavram Nedir?
- Bir Şeyi Açıklamak ile Adlandırmak Arasındaki Fark
- Bir Soru Nasıl Kurulur?
- Nedenler Neden Tek Başına Yetmez?
- Bir Örnek Ne Kadar Şey Gösterir?
- Bireysel Olan ile Toplumsal Olan Nasıl Ayrılır?
- Bir Şeyin Tarihi Olması Ne Demektir?
- İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek
- Çelişki Nedir?
- Yapı Nedir?
- Özne Nedir?
- İdeoloji Nedir?
- Söylem Nedir?
- Bağlam Nedir?
- Bir Metin Nasıl Okunur?
- Bir Kavramı Günlük Dile Çevirmek Neyi Kaybettirir?
- Aynı Olay Neden Farklı Kuramlarda Farklı Görünür?
