Çelişki Nedir?

00.07 00 — Ön Okuma

Gündelik dilde “çelişki” kelimesini çoğu zaman bir insanın iki farklı şey söylemesi için kullanırız. Dün “gitmeyeceğim” deyip bugün gitmek, bir yerde savunduğumuz şeyi başka bir yerde reddetmek ya da davranışımızla sözümüzün birbirini tutmaması bize çelişkili görünür. Bu kullanım yanlış değildir. Fakat toplumsal olayları düşünürken çelişki biraz daha geniş bir anlam kazanır. Bazen birbirine karşı duran iki eğilim, aynı ilişkinin içinde birlikte bulunur ve birbirini ortadan kaldırmadan sürekli bir gerilim üretir.

En basit örneklerden biri yine evden verilebilir. Bir çocuk büyüdükçe kendi kararlarını vermek ister. Ebeveyni ise onu korumak ve bazı sınırlar koymak isteyebilir. Burada iki tarafın birbirinden tamamen bağımsız iki isteği yoktur. Çocuğun bağımsızlaşması ile ebeveynin koruma isteği aynı ilişkinin içinde ortaya çıkar. Çocuk büyüdükçe koruma ihtiyacının biçimi değişir; aynı zamanda daha fazla bağımsızlık talep eder. Bu gerilim tek bir tartışmayla sona ermez. Aile ilişkisi devam ettikçe farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkabilir.

Bu nedenle çelişkiyi yalnızca “iki kişi anlaşamıyor” diye düşünmemek gerekir. İnsanlar farklı müzikleri sevebilir, farklı yemekleri tercih edebilir veya bir filmin iyi olup olmadığı konusunda tartışabilir. Bunlar farklılık veya anlaşmazlıktır. Çelişkiden söz etmek için çoğu zaman aynı ilişkinin içinde birbirini sınırlayan, birbirine ihtiyaç duyan veya aynı anda bütünüyle gerçekleşemeyen eğilimlerin bulunması gerekir.

Bir aile bütçesini düşünelim. Evde gelir sınırlıdır. Aynı parayla kira ödenecek, yiyecek alınacak, faturalar karşılanacak ve belki tatil yapılacaktır. İnsanların bütün istekleri tek tek makul olabilir; fakat sınırlı gelir bunların hepsinin aynı anda gerçekleşmesine izin vermeyebilir. Buradaki sorun insanların kötü karar vermesi değildir. İsteklerle mevcut olanaklar arasında bir gerilim vardır. Gelir yükselirse bu gerilim azalabilir, fakat başka ihtiyaçlar ortaya çıktığında yeniden kurulabilir.

İşyerinde daha belirgin bir örnekle karşılaşırız. Bir işletme sahibi maliyetleri düşük tutmak ve mümkün olduğunca fazla gelir elde etmek isteyebilir. Çalışan ise daha yüksek ücret, daha kısa çalışma süresi ve daha iyi koşullar talep edebilir. İşletmenin devam etmesi için iki taraf da aynı üretim ilişkisi içindedir; fakat aynı ilişkinin bazı sonuçları açısından çıkarları farklılaşabilir. Ücret işçi açısından gelirken işletme açısından aynı zamanda maliyettir. Bu yüzden burada yalnızca iki kişinin birbirini sevmemesi veya anlaşamaması söz konusu değildir. Gerilim ilişkinin kendi yapısında bulunabilir.

Çelişki kavramının önemli tarafı budur: Bazen bir sorunun kaynağını insanların karakterlerinde değil, içinde bulundukları ilişkinin kendisinde aramamızı sağlar. İşçi ile işveren çok iyi anlaşabilir. Birbirlerine saygı duyabilirler. Yine de ücret konusunda karşı karşıya gelebilirler. Kişisel dostluk gerilimi ortadan kaldırmaz; çünkü ücretin iki taraf açısından taşıdığı anlam aynı değildir.

Benzer bir durum kentte de görülebilir. Bir bölgenin turist çekmesi esnafa gelir sağlayabilir, yeni işlerin açılmasına yol açabilir ve kentin ekonomisini canlandırabilir. Aynı süreç konut fiyatlarını yükseltebilir, kiracıların yaşamasını zorlaştırabilir ve gündelik yaşam alanlarını turistik kullanıma dönüştürebilir. “Turizm iyi midir, kötü müdür?” diye sorduğumuzda bu iki sonucu tek bir cevaba sıkıştırmaya çalışırız. Oysa aynı süreç bazı insanlar için olanak yaratırken başkaları için sorun üretebilir. Çelişkiyi görmek, bu iki tarafın aynı anda var olabileceğini kabul etmektir.

Bu noktada önemli bir ayrım gerekir. Çelişki demek, iki taraftan birinin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Bir çocuk bağımsız olmak istemekte haklı olabilir; ebeveyn de gerçek bir tehlikeye karşı onu korumakta haklı olabilir. Bir kent turizm gelirine ihtiyaç duyabilir; aynı zamanda turizmin yarattığı konut baskısı gerçek olabilir. Çelişkiyi görmek, hemen taraf seçmekten önce aynı durumun neden birbirine karşı sonuçlar üretebildiğini anlamaya çalışmaktır.

Çelişki her zaman açık bir çatışma biçiminde de görünmez. İnsanlar uzun süre aynı düzen içinde yaşamaya devam edebilir. Bir çalışan ücretinden memnun olmayabilir ama başka iş bulamadığı için çalışmayı sürdürebilir. Bir kiracı kirasını yüksek bulabilir ama taşınacak başka yer bulamayabilir. Gerilim vardır; fakat henüz kavga, grev, protesto veya açık bir karşılaşma ortaya çıkmamıştır. Bu nedenle çatışma ile çelişki aynı şey değildir. Çatışma, bir çelişkinin görünür hale gelme biçimlerinden biri olabilir.

Aynı kişinin içinde de birbirine karşı istekler bulunabilir. Bir insan işinden ayrılmak isteyip gelirini kaybetmekten korkabilir. Başka bir şehre taşınmak isteyip ailesinden uzaklaşmak istemeyebilir. Bu tür durumlarda gündelik dilde de “iki arada kaldım” deriz. Ancak toplumsal düşünmede bizi özellikle ilgilendiren, bu karşıt eğilimlerin yalnızca kişinin zihninden değil, içinde bulunduğu gerçek ilişkilerden de kaynaklanabilmesidir. İşten ayrılma isteği ile ücret ihtiyacı, yalnızca kararsız bir kişiliğin iki duygusu değildir; çalışma ve geçim koşullarıyla da ilişkilidir.

Çelişki kavramını öğrendikten sonra başka bir kolaycılık ortaya çıkabilir: Her farklılığı çelişki ilan etmek. Bu da kavramı kullanışsız hale getirir. İki şeyin farklı olması, birbirine karşıt olması veya aynı anda bulunması tek başına yeterli değildir. Önce aralarında nasıl bir ilişki olduğunu sormamız gerekir. Birbirlerini gerçekten sınırlıyorlar mı? Aynı düzen içinde mi ortaya çıkıyorlar? Bir tarafın gelişmesi diğer taraf üzerinde baskı yaratıyor mu? Gerilim geçici bir tesadüf mü, yoksa ilişkinin tekrar tekrar ürettiği bir durum mu?

Bu sorular bizi “iyi-kötü” biçimindeki hızlı yargılardan da uzaklaştırabilir. Bir kurumun hem yararlı hem sorunlu sonuçlar üretmesi mümkündür. Bir teknoloji insanların iletişimini kolaylaştırırken onları daha fazla izlenebilir hale getirebilir. Bir okul bilgiye erişim sağlarken aynı zamanda insanları belirli ölçülere göre sıralayabilir. Bir kent ekonomik olarak büyürken bazı sakinlerinin o kentte yaşamasını zorlaştırabilir. Bunlardan birini seçip diğerini yok saymak yerine, iki sonucun nasıl aynı yapı içinde üretildiğine bakabiliriz.

İlerleyen derslerde çelişki kavramı özellikle tarih, sınıf, üretim, devlet ve toplumsal mücadele konularında yeniden karşımıza çıkacak. Fakat şimdilik kavramın en basit biçimini korumak yeterlidir: Çelişki, yalnızca iki ayrı şeyin birbirine karşı gelmesi değil, bazen aynı ilişkinin kendi içinde birbirine karşı yönler üretmesidir.

Bir olayla karşılaştığımızda bu nedenle birkaç basit soru sorabiliriz:

Burada yalnızca bir anlaşmazlık mı var, yoksa aynı ilişkinin içinde birbirini sınırlayan iki eğilim mi bulunuyor?

Bu iki taraf birbirinden tamamen bağımsız mı, yoksa aynı düzenin içinde birlikte mi ortaya çıkıyor?

Gerilim ortadan kalkıyor mu, yoksa ilişki devam ettikçe başka biçimlerde yeniden mi üretiliyor?

Çelişkiyi görmek, dünyadaki her şeyi karşıtlıklara bölmek değildir. Bazen bir şeyin neden hem bir sonucu mümkün kıldığını hem de aynı anda onun önüne engel çıkardığını görebilmektir.

Ayvalık Akademisi Ders Notları

Ön Okuma

1. Kavram Nedir?
2. Bir Şeyi Açıklamak ile Adlandırmak Arasındaki Fark
3. Bir Soru Nasıl Kurulur?
4. Nedenler Neden Tek Başına Yetmez?
5. Bir Örnek Ne Kadar Şey Gösterir?
6. Bireysel Olan ile Toplumsal Olan Nasıl Ayrılır?
7. Bir Şeyin Tarihi Olması Ne Demektir?
8. İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek
9. Çelişki Nedir?
10. Yapı Nedir?
11. Özne Nedir?
12. İdeoloji Nedir?
13. Söylem Nedir?
14. Bağlam Nedir?
15. Bir Metin Nasıl Okunur?
16. Bir Kavramı Günlük Dile Çevirmek Neyi Kaybettirir?
17. Aynı Olay Neden Farklı Kuramlarda Farklı Görünür?