“Söylem” kelimesi gündelik dilde çoğu zaman “birinin söyledikleri” anlamında kullanılır. Bir siyasetçinin söylemi, bir kurumun söylemi, bir grubun söylemi denildiğinde genellikle kullandıkları ifadeler, savundukları fikirler veya tekrar ettikleri cümleler kastedilir. Bu kullanım yanlış değildir; fakat toplumsal düşüncede söylem bundan daha geniş bir şeyi anlatır. Söylem, yalnızca ne söylediğimizle değil, bir şey hakkında neyin söylenebilir, anlaşılır, makul ve hatta düşünülebilir hale geldiğiyle ilgilidir.
Bunu basit bir örnekle düşünelim. Bir öğrenci sınavdan düşük not aldığında farklı cümleler kurulabilir: “Yeterince çalışmadı”, “Bu derste başarısız”, “Öğrenme biçimi farklı”, “Sınav onun ne bildiğini ölçemedi”, “Eğitim sistemi bazı öğrencileri dışarıda bırakıyor.” Bunların hepsi aynı olaya bakıyor olabilir, fakat aynı şeyi söylemiyorlar. Her cümle olayın bazı parçalarını öne çıkarıyor, bazılarını geride bırakıyor ve sorumluluğun nerede aranacağını değiştiriyor.
“Yeterince çalışmadı” dediğimizde öğrencinin davranışına bakarız. “Sınav ölçemedi” dediğimizde ölçme yöntemine bakarız. “Eğitim sistemi dışarıda bırakıyor” dediğimizde kurumlara ve yapıya yöneliriz. Olay değişmemiştir; fakat olayın hangi ilişkiler içinde görüldüğü değişmiştir.
Söylem kavramı tam burada işe yarar.
Bir söylem yalnızca bir görüş değildir. Bize neyin problem olduğunu, kimin konuşmaya yetkili olduğunu, hangi kelimelerin kullanılacağını ve hangi çözümlerin makul görüneceğini de belirleyebilir.
Örneğin işsizlik hakkında konuşalım. İşsiz biri için “iş bulamıyor” diyebiliriz. Ama neden bulamadığını konuşmaya başladığımızda farklı söylemler devreye girer. “Kendini geliştirmedi”, “meslek seçimini yanlış yaptı” veya “iş beğenmiyor” dediğimizde sorun bireyin özellikleri çevresinde kurulabilir. “Bölgede yeterli istihdam yok”, “üretim yapısı değişti” veya “işgücü piyasası belirli grupları dışarıda bırakıyor” dediğimizde ise başka ilişkiler görünür hale gelir.
Bu cümlelerden hangisinin doğru olduğunu henüz tartışmıyoruz. Önce şunu fark ediyoruz: Sorunu hangi dil içinde kurduğumuz, neye bakacağımızı değiştiriyor.
Bu yüzden söylem yalnızca kelime seçimi değildir. Kelimelerle birlikte bir bakış düzeni de gelir.
“Suçlu” ile “şüpheli”, “kaçak” ile “düzensiz göçmen”, “hasta” ile “danışan”, “başarısız öğrenci” ile “öğrenme güçlüğü yaşayan öğrenci” aynı kişiyi gösterebilir; fakat aynı ilişkileri kurmazlar. Sözcük değiştiğinde bazen yalnızca ifade biçimi değil, kişinin toplum içindeki yeri de değişir. Ondan ne beklendiği, ona nasıl davranılacağı ve hangi kurumun devreye gireceği farklılaşabilir.
Bu, kelimelerin sihirli olduğu anlamına gelmez. Bir şeyi başka türlü adlandırmak maddi koşulları kendiliğinden değiştirmez. Fakat maddi ilişkileri nasıl gördüğümüzü, hangi sorunları fark ettiğimizi ve hangi müdahalelerin mümkün göründüğünü etkileyebilir.
Bir hastaneyi düşünelim. Bir kişinin konuşması “şikâyet”, bedeni “vaka”, yaşadığı durum “tanı”, uygulanacak işlem “tedavi” olarak düzenlenebilir. Bu kelimeler rastgele seçilmiş değildir. Arkalarında tıp eğitimi, hastane, uzmanlık, kayıt sistemleri, ölçüm araçları ve hukuki sorumluluklar vardır. Hastanın kendisi “çok kötüyüm” diyebilir; doktor ise aynı durumu belirli belirtiler, test sonuçları ve tanı kategorileri içinde anlatır.
Burada yalnızca iki farklı insanın farklı kelimeler kullanması söz konusu değildir. Bir kurumsal söylem çalışmaktadır.
Doktorun söyledikleri yalnızca kişisel görüşü değildir; belirli bir bilgi alanına, eğitim sistemine ve kurumsal yetkiye dayanır. Aynı cümleyi sokakta bir yabancı söylediğinde sahip olmadığı bir ağırlık kazanabilir. Bu nedenle söylem sorusu bizi yalnızca dile değil, bilgi ile yetki arasındaki ilişkiye de götürür.
Kim konuşabilir?
Kimin sözü kayıt altına alınır?
Kimin sözü uzman görüşü sayılır?
Kimin sözü kişisel kanaat olarak kalır?
Bunlar söylem meselesinin önemli parçalarıdır.
Bir okulda öğretmenin “Bu öğrenci dikkatsiz” demesi ile öğrencinin arkadaşının aynı şeyi söylemesi aynı etkiye sahip değildir. Öğretmenin cümlesi karneye, rehberlik görüşmesine veya aileyle yapılan konuşmaya girebilir. Öğrenci zamanla kendisini de “dikkatsiz biri” olarak tarif etmeye başlayabilir. Söylem böylece yalnızca bir kişiyi dışarıdan anlatmaz; kişinin kendisini anlamlandırdığı dile de dönüşebilir.
Burada önceki dersimizde ele aldığımız ideolojiyle yakınlık vardır, fakat iki kavram aynı değildir.
İdeoloji dersinde bazı toplumsal ilişkilerin neden doğal, normal veya kaçınılmaz göründüğünü ve insanların bu ilişkiler içinde kendilerine nasıl yer verdiklerini konuşmuştuk. Söylem ise dikkatimizi biraz daha doğrudan bir şey hakkında nasıl konuşulduğuna, hangi ayrımların kurulduğuna ve hangi bilgi biçimlerinin geçerli sayıldığına yöneltir.
Mesela “başarı” ideolojik olarak belirli bir hayat biçimini normalleştirebilir. Söylem açısından ise şunu sorarız: Başarı hakkında hangi kelimeler kullanılıyor? Başarı nasıl ölçülüyor? Kim başarılı sayılıyor? Başarısızlık hangi nedenlerle açıklanıyor? Bu konuda kimlerin sözü güvenilir kabul ediliyor?
İki kavram birbirine değebilir; fakat aynı işi yapmazlar.
Söylem kavramını kullanırken başka bir tuzak da vardır. Her sözü “söylem” diye adlandırmak kavramı işe yaramaz hale getirir. Bir insanın sabah “Bugün hava sıcak” demesi elbette bir cümledir, fakat bunun arkasında mutlaka incelememiz gereken büyük bir söylemsel düzen olduğunu varsaymak gerekmez. Söylem kavramı özellikle belirli ifadelerin tekrarlandığı, kurumlarla desteklendiği, insanlar ve olaylar arasında düzenli ayrımlar kurduğu durumlarda daha açıklayıcı hale gelir.
Örneğin bir belediyenin yıllarca bir mahalleden “dönüşüm alanı” diye söz etmesi önemlidir. Mahallede yaşayanlar aynı yere “evimiz”, “mahallemiz” veya “eski yerleşim” diyebilir. “Dönüşüm alanı” ifadesi yalnızca başka bir ad değildir. Mekânı planlama, yatırım, mülkiyet ve kamu yönetimi açısından ele alınabilecek bir nesneye dönüştürür. Aynı yerde yaşayan insanlar ise günlük hayat, komşuluk ve hafıza üzerinden başka ilişkiler görebilir.
Bu durumda şu soruyu sorabiliriz:
Bir yer, hangi dil içinde nasıl bir şeye dönüşüyor?
Söylem bize bu soruyu sordurur.
Benzer biçimde bir şehir “turizm destinasyonu” olarak anlatıldığında şehir yalnızca insanların yaşadığı yer olmaktan çıkıp ziyaretçi, yatırım, konaklama, marka değeri ve hizmet kapasitesi gibi kavramlar üzerinden görünür hale gelebilir. Bu dil tamamen yanlış değildir. Gerçekten turistler, oteller ve ekonomik faaliyet vardır. Fakat şehir yalnızca bunlardan oluşmaz. Söylem bazı ilişkileri daha görünür kılarken diğerlerini arka plana itebilir.
Bu nedenle söylem kavramı bize “söylenen şey yalandır” demeyi öğretmez. Daha dikkatli bir soru sorar:
Bu anlatım biçimi neyi görünür kılıyor ve neyi görünmez bırakıyor?
Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir söylem büyük ölçüde doğru bilgilerden oluşabilir ve yine de dünyayı belirli bir biçimde düzenleyebilir. Bir şirketin yıllık raporunda çalışan sayısı, üretim miktarı, gelir ve yatırım rakamları tamamen doğru olabilir. Fakat işyerini yalnızca bu göstergeler üzerinden gördüğümüzde çalışanların yorgunluğu, işyeri ilişkileri veya güvencesizlik başka bir dilin konusu olarak dışarıda kalabilir.
Dolayısıyla söylem ile yalan aynı şey değildir.
Bir söylemin gücü çoğu zaman insanları yanlış bilgilendirmesinden değil, hangi gerçeklerin yan yana getirileceğini belirlemesinden gelir.
Gündelik hayatta da benzer durumlar vardır. Bir ailede sürekli “Biz güçlü insanlarız, sorunlarımızı dışarıya anlatmayız” denildiğini düşünelim. Bu cümle aile üyelerine dayanışma duygusu verebilir. Aynı zamanda yardım istemeyi, kırılganlık göstermeyi veya aile içindeki sorunları konuşmayı zorlaştırabilir. Böylece “güçlü olmak” yalnızca bir değer değil, hangi davranışların konuşulabilir olduğunu belirleyen bir çerçeveye dönüşebilir.
Bir süre sonra aile üyelerinden biri üzüntüsünü anlatmadığında bunu özel bir karar olarak değil, doğal davranış biçimi olarak yaşayabilir.
Burada söylem ile özne arasındaki bağlantı yeniden görünür hale gelir. İnsan yalnızca mevcut söylemleri dinlemez; onların içindeki kelimelerle kendisini de anlatır.
“Ben başarısızım.”
“Ben güçlü biriyim.”
“Ben sorun çıkaran biriyim.”
“Ben profesyonelim.”
“Ben iyi bir anne değilim.”
Bu cümlelerin her biri kişinin kendi deneyiminden doğabilir. Fakat kullandığı kategorilerin bir tarihi, toplumsal çevresi ve kurumsal karşılığı da olabilir. Kendi sesimiz ile çevremizde dolaşan diller birbirinden tamamen ayrı değildir.
Bu, insanın söylediği her şeyin toplum tarafından programlandığı anlamına gelmez. İnsan mevcut kelimeleri değiştirebilir, reddedebilir, birbirine karıştırabilir ve yeni anlatım biçimleri kurabilir. Aynı söylemin içinde bile çatışmalar ve farklı kullanımlar vardır.
Söylem bir hapishane değildir.
Ama içinde konuştuğumuz alan tamamen boş da değildir.
Örneğin bir kişi işinden ayrılıp daha az para kazandığı fakat daha huzurlu olduğu bir hayat seçtiğinde bunu anlatmakta zorlanabilir. Çevresi “kariyerini bıraktın”, “geriye gittin” veya “potansiyelini harcadın” diyebilir. Eğer başarı hakkında sahip olduğumuz güçlü söylem sürekli yükselme, gelir ve statü üzerinden kuruluyorsa, başka bir hayat tercihini açıklamak için yeterli kelime bulmak zorlaşabilir.
Bazen yaşadığımız şeyi hissederiz ama onu söyleyecek dili henüz bulamayız.
Yeni bir kelime veya kavram ortaya çıktığında ise daha önce birbirinden kopuk görünen deneyimler bir araya gelebilir. Bu nedenle dil yalnızca yaşadığımız şeyleri tarif etmez; bazen onları ilk kez belirli bir ilişki içinde görebilmemizi de sağlar.
Fakat burada önceki derslerin uyarısını hatırlamamız gerekir: Bir şeye isim vermek onu açıklamak değildir. “Bu bir söylem” demek de açıklamanın sonu olamaz. Eğer söylem kavramını kullanıyorsak hangi ifadelerin tekrarlandığını, hangi ayrımları kurduğunu, hangi kurumlarla bağlantılı olduğunu ve insanlara hangi konumları sunduğunu göstermemiz gerekir.
Aksi halde “söylem” de yalnızca yeni bir etiket haline gelir.
İleride Foucault, Althusser, Lacan ve başka düşünürlerle karşılaştığımızda söylem kelimesinin farklı anlamlara geldiğini göreceğiz. Foucault bilgi, kurumlar, sınıflandırmalar ve konuşma koşulları üzerinde duracaktır. Lacan’da ise söylem yalnızca konuşulan sözlerden çok daha geniş biçimde, öznenin başkalarıyla kurduğu toplumsal bağın belirli bir düzeni olarak karşımıza çıkacaktır. Bu farklı kullanımları şimdilik birbirine çevirmemize gerek yok.
Bu aşamada daha temel bir fikir yeterlidir:
Söylem, bir şey hakkında söylediğimiz cümlelerin toplamı değil; o şeyin hangi kelimeler, ayrımlar, bilgiler ve konuşma konumları içinde anlamlı hale geldiğini düzenleyen ilişkiler alanıdır.
Bir olayla karşılaştığımızda başlangıç için şu soruları sorabiliriz:
Bu olay hakkında hangi kelimeler sürekli tekrar ediliyor?
Bu kelimeler neyi görünür hale getiriyor?
Neyi konuşmanın dışında bırakıyor?
Bu konuda kimin sözü daha güçlü kabul ediliyor ve neden?
İnsanlara hangi konumlar veriliyor?
Başka bir dil kullansaydık aynı olay bize farklı görünür müydü?
Ve belki en önemlisi:
Ben bu durumu gerçekten böyle mi görüyorum, yoksa onu görmeyi öğrendiğim dil bana böyle mi gösteriyor?
Söylem kavramının amacı kullandığımız her kelimenin arkasında gizli bir oyun aramak değildir. Daha basit bir şeyi fark etmemize yardım eder: Dünyayı yalnızca görmeyiz. Onu aynı zamanda belirli dillerin içinden görürüz. Bazen o dil o kadar tanıdıktır ki, artık aramızda bir şey olduğunu fark etmeyiz.
Ayvalık Akademisi Ders Notları
Ön Okuma
- Kavram Nedir?
- Bir Şeyi Açıklamak ile Adlandırmak Arasındaki Fark
- Bir Soru Nasıl Kurulur?
- Nedenler Neden Tek Başına Yetmez?
- Bir Örnek Ne Kadar Şey Gösterir?
- Bireysel Olan ile Toplumsal Olan Nasıl Ayrılır?
- Bir Şeyin Tarihi Olması Ne Demektir?
- İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek
- Çelişki Nedir?
- Yapı Nedir?
- Özne Nedir?
- İdeoloji Nedir?
- Söylem Nedir?
- Bağlam Nedir?
- Bir Metin Nasıl Okunur?
- Bir Kavramı Günlük Dile Çevirmek Neyi Kaybettirir?
- Aynı Olay Neden Farklı Kuramlarda Farklı Görünür?
