İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek

00.06 00 — Ön Okuma Temel Kavramlar

Bir insanı tek başına tarif etmek mümkündür. Yaşını, boyunu, mesleğini, sevdiği şeyleri, alışkanlıklarını söyleyebiliriz. Fakat aynı insanın kim olduğunu anlamaya çalıştığımızda bazen bunlar yetmez. Çünkü insan yalnızca kendi özelliklerinden oluşmaz. Başkalarıyla kurduğu ilişkiler de onun hayatındaki yerini değiştirir.

Bir ev düşünelim. Evde bir anne, bir baba ve bir çocuk yaşıyor olsun. Çocuğun annesi, başka bir yerde çalışan, alışveriş yapan, arkadaşları olan bir insandır. Fakat çocuk açısından aynı kişi “anne”dir. Bu kelime yalnızca kişinin bir özelliğini anlatmaz. İki insan arasındaki belirli bir ilişkiyi de gösterir.

Bir insan tek başına “anne” olamaz. Anne olabilmesi için bir çocukla arasında belirli bir bağ bulunması gerekir. Aynı şekilde “çocuk” dediğimizde de yalnızca küçük yaştaki bir insandan söz etmeyiz. Birilerinin çocuğu olmaktan da söz ederiz. Burada iki insan vardır; fakat anne ve çocuk dediğimiz konumlar, aralarındaki ilişki içinde anlam kazanır.

Bu ilişki insanların bütün kimliği değildir. Bir anne yalnızca anne değildir. Bir çocuk da yalnızca birilerinin çocuğu değildir. Fakat evde bazı davranışların anlamını bu ilişki olmadan anlamak zorlaşır. Bir yetişkin başka bir yetişkine “Saat on oldu, artık yatmalısın” dediğinde bu garip karşılanabilir. Aynı cümleyi bir ebeveyn küçük çocuğuna söylediğinde ise başka bir anlam taşır. Cümle aynıdır; fakat kim tarafından, kime ve hangi ilişki içinde söylendiği değişmiştir.

Demek ki bir davranışın anlamı bazen davranışın kendisinde bulunmaz. İlişki de önemlidir.

Bir çocuk harçlık istediğinde de benzer bir durum vardır. Elimizde yalnızca iki insan ve bir miktar para yoktur. Kimin para verdiği, kimin istediği, paranın nereden geldiği, çocuğun kendi gelirinin olup olmadığı ve aile içinde hangi kararların kim tarafından verildiği de olayın parçasıdır. “Çocuk on lira aldı” diyebiliriz; ama bu cümle ilişkinin büyük bölümünü dışarıda bırakır.

Aile içindeki ilişkiler her evde aynı da değildir. Bir evde çocuk akşam kaçta döneceğine kendisi karar verebilir, başka bir evde bu kararı ebeveyn verir. Bir ailede para ortak biçimde yönetilir, başka bir ailede tek bir kişi karar verir. Aynı “aile” kelimesini kullanırız; fakat insanların birbirleriyle kurduğu ilişkiler farklı olabilir.

Bu nedenle bir şeyi ilişkileri içinde düşünmek, onun yalnızca ne olduğuna değil, başkalarıyla nasıl bir bağ içinde bulunduğuna da bakmak demektir.

Okulda da bunu kolayca görebiliriz. Bir insan sınıfa girdiğinde öğretmen olabilir. Aynı kişi okuldan çıktıktan sonra bir arkadaş, komşu, ebeveyn veya müşteri olabilir. Kişi bütünüyle değişmez. Fakat içinde bulunduğu ilişki değiştiğinde ondan beklenen davranışlar, sahip olduğu yetkiler ve başkalarının ona verdiği karşılık da değişebilir.

Öğretmen ile öğrenci arasındaki ilişkiyi yalnızca iki kişinin kişilikleriyle açıklayamayız. Öğretmenin not verme yetkisi vardır, öğrencinin ise yoktur. Dersin saatini çoğu zaman öğrenci belirlemez. Sınıfta kimin konuşacağına ilişkin bazı kurallar vardır. Bunlar öğretmenin karakterinden bağımsız olarak ilişkinin içinde bulunan özelliklerdir. Çok iyi niyetli bir öğretmen de öğretmendir; çok sert bir öğretmen de. Kişilikleri farklıdır, fakat bulundukları konumun bazı ortak özellikleri vardır.

İşyerine geçtiğimizde ilişki biraz daha görünür hale gelir. Bir çalışan ile işveren iki ayrı insandır. Fakat aralarındaki ilişki yalnızca birbirlerini sevip sevmemeleriyle açıklanmaz. Birisi çalışır, diğeri ücret öder. Çalışma saatleri, görevler ve işin devam edip etmeyeceği konusunda tarafların aynı güce sahip olmadığı durumlar olabilir. Bu nedenle bir tartışmayı yalnızca “iki insan anlaşamadı” diyerek açıklamak bazen eksik kalır. Tartışmanın hangi ilişki içinde gerçekleştiğine de bakmak gerekir.

Aynı durum ev sahibi ile kiracı arasında da vardır. İkisi birbirini hiç tanımıyor olabilir. Yine de aralarında bir ilişki bulunur. Biri bir konutun sahibidir, diğeri o konutta belirli bir ödeme karşılığında yaşar. Kiranın miktarı, sözleşme, evin kullanımı ve evden çıkma koşulları bu ilişkinin parçalarıdır. İnsanların kişilikleri önemlidir; fakat ilişkinin kendisi yalnızca kişiliklerden oluşmaz.

Buradan önemli bir noktaya geliriz: Bir şeyi ilişkileri içinde düşünmek, kişinin veya nesnenin kendi özelliklerini yok saymak değildir. Çocuk gerçekten çocuktur, ev gerçekten evdir, para gerçekten paradır. Fakat bunların toplumsal hayatta ne anlama geldiğini anlamak için yalnızca kendilerine bakmak yetmeyebilir.

Bir ev örneğine yeniden dönelim. Aynı ev birisi için çocukluğunun geçtiği yer, başka biri için kiraya verdiği mülk, banka için ipotek karşılığında güvence, belediye için vergilendirilen bir taşınmaz olabilir. Binanın duvarları değişmemiştir. Fakat farklı insanlar ve kurumlarla kurduğu ilişkiler içinde aynı ev farklı anlamlar kazanır.

Bu nedenle “Bu nedir?” sorusu her zaman yeterli değildir.

Bazen “Kimin için nedir?” diye sormamız gerekir.

Bazen “Neyle ilişki içindedir?” diye sormamız gerekir.

Bazen de “Bu ilişki değişirse ne değişir?” diye sormamız gerekir.

İlişkiler sabit de değildir. Çocuk büyür. Öğrenci mezun olur. Kiracı ev sahibi olabilir. Çalışan işten ayrılabilir. Bir aile dağılabilir veya yeni insanlar aileye katılabilir. İnsanlar aynı insanlar olsa bile aralarındaki ilişkinin biçimi değişebilir. Bu değişiklik onların birbirlerine karşı davranışlarını da değiştirebilir.

Burada “her şey birbiriyle ilişkilidir” demek yeterli değildir. Elbette bir insanın hayatında sayısız bağlantı vardır. Önemli olan, baktığımız şeyi anlamamıza yardım eden ilişkileri ayırt edebilmektir. Bir çocuğun okul başarısını anlamaya çalışıyorsak ayakkabısının rengi pek önemli olmayabilir; öğretmeniyle ilişkisi, evdeki çalışma ortamı, ailesinin koşulları veya okulun yapısı ise daha önemli olabilir.

İlişki kavramı bu yüzden bize dünyayı daha karmaşık göstermek için değil, tek başına duran şeylerin bazen neden yeterince açıklayıcı olmadığını göstermek için gerekir.

Bir insanı yalnızca “nasıl biri?” diye düşünmek yerine, “kimlerle ve hangi koşullarda ilişki içinde?” diye de sorabiliriz. Bir evi yalnızca duvarlarından, bir işi yalnızca yapılan görevden, bir okulu yalnızca binasından ibaret görmemeyi öğrenebiliriz.

İlerleyen derslerde sınıf, aile, devlet, para, kültür, dil ve mekân gibi birçok şeyi ilişkileri içinde düşünmeye çalışacağız. Fakat başlangıç için daha basit bir soru yeterlidir:

Bir şey, tek başınayken de aynı şey midir; yoksa ne olduğu biraz da başkalarıyla kurduğu ilişkiye mi bağlıdır?

Ayvalık Akademisi Ders Notları

Ön Okuma

1. Kavram Nedir?
2. Bir Şeyi Açıklamak ile Adlandırmak Arasındaki Fark
3. Bir Soru Nasıl Kurulur?
4. Nedenler Neden Tek Başına Yetmez?
5. Bir Örnek Ne Kadar Şey Gösterir?
6. Bireysel Olan ile Toplumsal Olan Nasıl Ayrılır?
7. Bir Şeyin Tarihi Olması Ne Demektir?
8. İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek
9. Çelişki Nedir?
10. Yapı Nedir?
11. Özne Nedir?
12. İdeoloji Nedir?
13. Söylem Nedir?
14. Bağlam Nedir?
15. Bir Metin Nasıl Okunur?
16. Bir Kavramı Günlük Dile Çevirmek Neyi Kaybettirir?
17. Aynı Olay Neden Farklı Kuramlarda Farklı Görünür?