“İdeoloji” kelimesi gündelik dilde çoğu zaman kötü bir anlam taşır. Birinin düşüncelerini fazla katı bulduğumuzda “ideolojik bakıyor” deriz. Siyasette ise kelime genellikle belirli bir fikirler bütünü için kullanılır: liberal ideoloji, milliyetçi ideoloji, sosyalist ideoloji gibi. Bunların ikisi de kelimenin bazı kullanımlarını karşılar; fakat toplumsal düşüncede ideoloji bundan daha geniş bir soruya açılır: İnsanlar içinde yaşadıkları düzeni nasıl anlamlandırır ve bazı ilişkileri neden doğal, normal veya kaçınılmaz görmeye başlar?
Bu soruya gündelik bir örnekle yaklaşabiliriz. Bir insan uzun yıllardır aynı işyerinde çalışıyor olsun. İşe sabah belirli bir saatte gidiyor, yöneticisinin talimatlarına uyuyor, ay sonunda ücretini alıyor. Bu düzen ona tuhaf gelmeyebilir. “Çalışıyorum, karşılığında ücretimi alıyorum” diyebilir. Gerçekten de olan şeylerden biri budur. Fakat bu cümle çalışma ilişkisinin tamamını açıklamaz. İşyerinin kime ait olduğu, kimin karar verdiği, üretilen şeyin kime ait olduğu, ücretin nasıl belirlendiği veya çalışanın neden bu koşullarda çalışmak zorunda olduğu cümlenin dışında kalabilir.
Burada ideoloji, kişinin yalan söylemesi anlamına gelmez. Söylediği şey doğru olabilir; fakat gördüğü ilişki belirli bir biçimde düzenlenmiştir.
Bu ayrım önemlidir. İdeolojiyi yalnızca “yanlış bilgi” olarak düşünürsek, doğru bilgi verildiğinde ideolojinin ortadan kalkacağını varsayarız. Oysa insan bir şeyin nasıl çalıştığını bilip yine de onu doğal kabul edebilir. Bir çalışan patronunun kendisinden daha fazla kazandığını bilir. Bir kiracı ev sahibinin kira geliri elde ettiğini bilir. Bir öğrenci okulda notların insanları sıraladığını bilir. Sorun bunların gizlenmiş olması değildir. Asıl soru, bu ilişkilerin hangi anlamlar içinde sıradanlaştığıdır.
“Hayat böyle.”
“Çalışmadan para kazanılmaz.”
“Patron sonuçta riski alıyor.”
“Ev sahibi istediği kirayı ister.”
“Okulda başarılı olan ilerler.”
Bu cümlelerin her biri ayrı ayrı incelenebilir. Bazıları belirli koşullarda doğru da olabilir. Fakat ideoloji sorusu onların doğru veya yanlış olmasından önce başka bir yere bakar: Bu cümleler hangi toplumsal ilişkileri bize doğal gösteriyor?
Bu nedenle ideoloji, insanların kafasına dışarıdan yerleştirilen birkaç yanlış fikirden ibaret değildir. Gündelik alışkanlıklarda, kurumlarda, ailede, okulda, işyerinde, reklamlarda, haberlerde, hatta kullandığımız sıradan kelimelerde çalışabilir. Bir şeyin tekrar tekrar aynı biçimde anlatılması zamanla yalnızca bir görüş olmaktan çıkıp dünyanın kendisi gibi görünmeye başlayabilir.
Mesela “başarılı insan” dediğimizde neyi hayal ediyoruz? Çok para kazanan birini mi? İyi bir meslek sahibi olanı mı? Güvenli bir ailesi olanı mı? Toplum için yararlı işler yapanı mı? Huzurlu yaşayanı mı? Kelime basit görünür, fakat içinde belirli bir hayat tasarımı taşıyabilir. Eğer başarı sürekli gelir, kariyer ve tüketim üzerinden anlatılıyorsa, başka hayat biçimleri başarısızlık gibi görünmeye başlayabilir. Kimse bize açıkça “Böyle yaşamak zorundasın” demese bile bazı seçenekler daha saygın, bazıları daha eksik görünebilir.
İdeoloji bazen tam da böyle işler: emir vermeden yön verir.
Fakat burada başka bir hataya düşmemek gerekir. İdeoloji yalnızca “başkalarının” sahip olduğu bir şey değildir. Kendi düşüncelerimizi ideolojiden tamamen bağımsız, saf ve tarafsız kabul edip yalnızca karşı tarafı ideolojik ilan edersek kavramı çok hızlı kapatmış oluruz. Toplumsal ilişkilerin içinde yaşayan herkes dünyayı belirli kavramlar, değerler ve alışkanlıklar üzerinden anlamlandırır. Bu nedenle ideoloji kavramı önce başkalarını teşhis etmek için değil, kendi doğal kabullerimizi sorgulamak için işe yarar.
Bir aileyi düşünelim. Çocuk büyürken “Büyüklerin sözünü dinlemek gerekir” cümlesini öğrenebilir. Bu yalnızca bir fikir değildir; evdeki davranışlarla, oturma düzeniyle, kimin karar verdiğiyle, kimin sözünün kesilebildiğiyle ve kimin açıklama yapmak zorunda olduğu ile birlikte çalışabilir. Çocuk zamanla yalnızca bir kural öğrenmez; kendisinin aile içindeki yerini de öğrenir.
Burada ideoloji ile özne arasında bir bağlantı ortaya çıkar.
Bir önceki derslerde öznenin yalnızca kendi başına karar veren bağımsız bir “ben” olmadığını görmüştük. İnsan belirli ilişkilerin içinde “çocuk”, “öğrenci”, “çalışan”, “vatandaş”, “müşteri”, “başarılı insan”, “iyi anne”, “sorumlu baba” gibi konumlarla karşılaşır. Bu konumların her biri bizden bazı davranışlar bekler ve bize kendimizi nasıl anlamlandırabileceğimize ilişkin bir dil verir.
İdeoloji yalnızca dünyayı açıklamaz; bazen dünyanın içinde bize bir yer de gösterir.
“İyi öğrenci dersini dinler.”
“Gerçek erkek ağlamaz.”
“İyi anne çocukları için fedakârlık yapar.”
“Başarılı insan boş durmaz.”
“İyi vatandaş vergisini verir ve sorun çıkarmaz.”
Bu cümlelerin gücü yalnızca bilgi vermelerinde değildir. Aynı zamanda bir kişiye “sen böyle biri olmalısın” derler. İnsan bu beklentilerin bazılarını kabul eder, bazılarına karşı çıkar, bazılarını ise fark etmeden kendi sesiymiş gibi kullanmaya başlayabilir.
Bu noktada ideolojiyi bir kandırılma hikâyesine indirgemek yetersiz kalır. İnsanlar çoğu zaman yalnızca kandırıldıkları için belirli düzenleri kabul etmezler. O düzenlerin içinde yaşarlar, ihtiyaçlarını karşılarlar, ilişkiler kurarlar, güvenlik bulurlar, kimlik edinirler ve gelecek tasarlarlar. Bir düzen aynı anda hem insanı sınırlayabilir hem de ona bazı olanaklar sağlayabilir. Bu nedenle ideolojik bağlar yalnızca yanlış bilgi düzeltilerek kolayca ortadan kalkmaz.
Bir insan “Çok çalışırsam mutlaka yükselirim” düşüncesine güçlü biçimde bağlanmış olabilir. Yıllarca çalışıp yükselmediğinde bile düşünceden hemen vazgeçmeyebilir. “Yeterince çalışmadım”, “yanlış yerde çalıştım” veya “biraz daha dayanmalıyım” diyebilir. Burada düşünce yalnızca dış dünyayı açıklamıyor olabilir; kişinin kendi geçmişine, emeğine ve geleceğine verdiği anlamı da taşıyor olabilir. Bir inancın bırakılması bazen yalnızca yeni bir bilgi edinmek değil, kişinin kendi hikâyesinin bir bölümünü yeniden kurması anlamına gelir.
Bu yüzden insanlar, kendilerine zarar veren ilişkileri bile bazen savunabilirler. Fakat bunu hemen “bilinçsizler” veya “kandırılmışlar” diyerek açıklamak da yeterli değildir. Daha iyi soru şudur: Bu ilişki onlar için hangi anlamları, kimlikleri, korkuları veya umutları taşıyor?
İdeoloji kavramının güçlü olduğu yerlerden biri budur. Bize yalnızca “Bu düşünce yanlış mı?” sorusunu değil, “Bu düşünce neden bu kadar güçlü?” sorusunu da sordurur.
Bir başka örnek olarak ev sahibi olmayı düşünelim. Bir ev yalnızca barınma yeri değildir. Güvenlik, başarı, aile kurma, geleceği garanti altına alma ve çocuklara bir şey bırakma gibi anlamlar taşıyabilir. Bu nedenle konut meselesini yalnızca fiyat üzerinden anlamaya çalışırsak önemli bir bölümünü kaçırabiliriz. İnsanlar ekonomik olarak çok ağır koşulları kabul edip yıllarca borç ödeyebilirler; çünkü “kendi evinin olması” onların dünyasında yalnızca bir mülkiyet meselesi değildir.
İdeoloji burada eve hayali bir anlam yapıştıran basit bir yanılsama değildir. Ekonomik bir ilişki ile kültürel anlam, aile beklentisi ve kişisel gelecek tasarımı birbirine bağlanmıştır.
Bu nedenle ideolojiyi incelerken kurumlara da bakmak gerekir. Okul yalnızca matematik ve tarih öğretmez; zamanında gelmeyi, sıraya girmeyi, değerlendirilmek için beklemeyi, otoriteyle konuşmayı ve başarı ile başarısızlığı belirli ölçülerle düşünmeyi de öğretebilir. İşyerinde yalnızca bir iş yapılmaz; zamanın nasıl bölüneceği, kimin talimat vereceği ve hangi davranışların “profesyonel” sayılacağı da öğrenilir. Reklam yalnızca ürün tanıtmaz; nasıl bir hayatın arzu edilir olduğunu da gösterebilir.
Bunların hiçbiri her insan üzerinde aynı sonucu üretmez. İnsanlar aynı mesajları farklı biçimlerde anlayabilir, reddedebilir veya değiştirebilir. İdeoloji kavramı insanı kuklaya çevirmemelidir.
Aksi halde yeni bir sorun doğar: “İdeoloji her şeyi belirliyor” diyerek açıklamaya çalıştığımızda, insanların neden farklı düşündüğünü, neden itiraz ettiğini veya düzenlerin nasıl değiştiğini açıklayamayız.
İdeoloji güçlüdür ama kusursuz değildir.
Bir düzenin içinde çatlaklar, çelişkiler ve karşı deneyimler vardır. “Çalışırsan başarırsın” cümlesi, yıllarca çalışan fakat geçinemeyen biri için zamanla ikna ediciliğini kaybedebilir. “Herkes eşit fırsata sahip” düşüncesi, insanlar çok farklı başlangıç koşullarıyla karşılaştığında sorgulanabilir. Böyle anlarda daha önce doğal görünen bir ilişki görünür hale gelmeye başlar.
Bir önceki derslerde yaptığımız ayrımlar burada yeniden işe yarar. Bir şeyi tarihsel düşündüğümüzde onun her zaman böyle olmadığını görürüz. İlişkiler içinde düşündüğümüzde tek tek insanların arkasındaki bağları fark ederiz. Yapıya baktığımızda parçaların nasıl düzenlendiğini sorarız. Özneyi düşündüğümüzde kişinin bu ilişkilerin içinde hangi konumda bulunduğunu görürüz.
İdeoloji sorusu bunlara bir yenisini ekler:
Bu düzen bize kendisini nasıl anlatıyor?
Bu düzen bizi nasıl davranmaya ve kendimizi nasıl tanımaya koyuyor?
Ve bunun yanında:
Biz bu anlatının içinde kendimizi nasıl anlatıyoruz?
İleride Marx, Gramsci, Althusser ve başka düşünürlerle karşılaştığımızda ideolojinin farklı biçimlerde ele alındığını göreceğiz. Kimi zaman sınıfsal ilişkilerle, kimi zaman gündelik rızayla, kimi zaman kurumların insanları belirli özne konumlarına çağırmasıyla birlikte düşünülecek. Bu farklılıkları şimdilik tek bir tanımın içine sıkıştırmamıza gerek yok.
Başlangıç için daha basit bir düşünce yeterlidir:
İdeoloji, yalnızca yanlış fikirlerden oluşan bir sis değildir. İçinde yaşadığımız ilişkilerin bize belirli anlamlarla görünmesini ve bizim de bu ilişkilerin içinde kendimize belirli yerler vermemizi sağlayan düşünce, alışkanlık, pratik ve kurumlar alanıdır.
Bir durumla karşılaştığımızda şu sorularla başlayabiliriz:
Burada bana doğal veya kaçınılmaz görünen şey ne?
Bu ilişkinin başka türlü kurulabileceğini düşünmek neden zor geliyor?
Kullandığım kelimeler hangi hayat biçimini normal kabul ediyor?
Bu düzen içinde bana hangi rol veya kimlik sunuluyor?
Bu düşünce yalnızca dünyayı mı açıklıyor, yoksa bana o dünyada nasıl biri olmam gerektiğini de mi söylüyor?
Ve belki en önemlisi:
Bir şeyi doğal görmem, onun gerçekten doğal olduğu anlamına gelir mi?
İdeoloji kavramı bize dünyanın arkasında saklanan gizli bir gerçeği göstermeyi vaat etmez. Daha mütevazı ama daha güçlü bir şey yapar: zaten her gün içinden baktığımız bazı yüzeylerin, dünyanın kendisi değil, tarih içinde kurulmuş ilişkiler olduğunu fark etmemize yardım eder.
Ayvalık Akademisi Ders Notları
Ön Okuma
- Kavram Nedir?
- Bir Şeyi Açıklamak ile Adlandırmak Arasındaki Fark
- Bir Soru Nasıl Kurulur?
- Nedenler Neden Tek Başına Yetmez?
- Bir Örnek Ne Kadar Şey Gösterir?
- Bireysel Olan ile Toplumsal Olan Nasıl Ayrılır?
- Bir Şeyin Tarihi Olması Ne Demektir?
- İlişki Nedir? Bir Nesneyi İlişkileri İçinde Düşünmek
- Çelişki Nedir?
- Yapı Nedir?
- Özne Nedir?
- İdeoloji Nedir?
- Söylem Nedir?
- Bağlam Nedir?
- Bir Metin Nasıl Okunur?
- Bir Kavramı Günlük Dile Çevirmek Neyi Kaybettirir?
- Aynı Olay Neden Farklı Kuramlarda Farklı Görünür?
